Szkice Poleskie

[Ametyst Faradobus]

prof. net. dr h. c. mgr
Ametyst Faradobus

Kilka słów o wybranych aspektach archeologii dawnego Polesia

Pora powoli przejść do rozważań, które będą dla mnie osobiście o tyle ważne, że w pewien sposób staną się fundamentem badań nad odległą przeszłością mojej Jaruzelimy i okolic. Być może w ten sposób uda się nam rozjaśnić dzieje grodziska pod Starą Rusią oraz kilku innych podobnych obiektów na wschodnim Polesiu. Co prawda jest to pewne odejście od tematu podjętego w poprzednim szkicu, ale nie widzę w tym nic złego, bo ten cykl w założeniu ma mieć charakter zbioru luźnych rozważań koncentrujących się wokół tematyki dawnego Polesia.

Z archeologami jest tak, że oni posługują się dosyć niejednoznacznym pojęciem "kultur". Mówiąc najprościej: znaleziska najczęściej pochodzące z jednego terenu i wykazujące pewne cechy wspólne kwalifikuje się jako jedną "kulturę archeologiczną". Praktyka ta jest dosyć elastyczna i nie zawsze konsekwentna. Czasem kulturę wyróżnia się na podstawie cech narzędzi albo ceramiki (kultura pucharów lejkowatych), innym razem "punktem wyjścia" jest sposób grzebania zmarłych (kultura pól popielcowych), a czasem region (kultura łużycka) lub stanowisko archeologiczne (kultura przeworska). Warto też dodać, że niekiedy poszczególne kultury uznaje się za część szerszych tak zwanych "kręgów kulturowych". Z kolei jedna kultura może składać się z "grup kulturowych".

Historycy bardzo często popełniają ten błąd, że naiwnie próbują utożsamić poszczególne kultury archeologiczne z konkretnymi etnosami i nazwami, które znają z kart źródeł pisanych. Wspominałem już o tym w pierwszym szkicu. Oczywiście niekiedy to podejście się sprawdza, ale w moim przekonaniu taka sytuacja stanowi wyjątek od reguły. Nie trzeba posiadać nie wiadomo jakiego wykształcenia, aby rozumieć, że mówiąc o kulturach archeologicznych mamy na myśli pewne wzorce znajdujące odzwierciedlenie w sferze materialnej i niekoniecznie stanowiące skutek istnienia jakiegoś organizmu państwowego czy plemiennego. Z państwami jest zresztą o tyle łatwiej, że można z nimi powiązać konkretne typy znalezisk. Jeżeli w jakiejś części realowego pogranicza polsko-ruskiego dominują znaleziska w postaci dewocjonaliów o proweniencji wschodniej, a w innej łacinnickie to z dużym prawdopodobieństwem (ale nie ze stuprocentową pewnością) możemy dany teren powiązać z Rusią lub Polską (pytanie w jakim okresie?). Mniej oczywiste są na przykład "dowody" numizmatyczne: łatwo zgadnąć, że znaleziona w Przemyślu moneta z imieniem Ottona III jest świadectwem kontaktów handlowych, a sprawowania przez władców niemieckich władzy nad dzisiejszym Podkarpaciem.

A cóż dopiero możemy powiedzieć o etnosach, o których wiemy tyle, że kiedyś tam istniały mniej więcej na takim i takim terytorium? Po raz kolejny odwołam się do nieistniejącego reala. Kilka lat temu odwiedziłem muzeum historyczne w Mińsku (białoruskim), gdzie pokazano mi różne paciorki mówiąc, że te są po Dregowiczach (plemię zamieszkujące mniej więcej dzisiejszą południową Białoruś), a tamte mają inne cechy, więc przypisano je Krywiczom, północnym sąsiadom tych pierwszych. Kiedy zapytałem o konkretne podstawy takiego rozróżnienia to przewodniczka oczywiście nie wiedziała (nie wymagałem tego od niej), a ja uznałem taki podział za głupi. To, że dany typ paciorka bywa znajdowany na określonym terenie nie jest efektem tego, że jakieś pradawne "władze" Krywiczów nakazały wszystkim Krywiczom produkować taki i taki typ. Niewykluczone, że kultura materialna ludzi należących te tysiąc lat temu z hakiem do tej samej grupy mogła się wewnętrznie różnić i na obszarach pogranicznych/mieszanych upodabniać się bardziej do kultury sąsiadów. Krywicze z południa mogli być Krywiczami, ale w sferze materialnej upodabniać się do północnych Dregowiczów, którzy z kolei mogli pod tym względem różnić się od swoich ziomków żyjących sto kilometrów na południe. Krótko mówiąc raz jeszcze zalecam ostrożność w wykorzystywaniu źródeł archeologicznych.

Oczywiście jeśli jest na sali archeolog to niech mnie poprawi, bo historycy i archeolodzy mają to do siebie, że kiedy jedni mówią o działce drugich to potrafią gadać bzdury.

W drugiej części wykładów przejdę powoli kultur archeologicznych występujących na terenach nas interesujących. Zacznijmy może od moich okolic: w Puszczy Kościeliskiej, w niektórych zakątkach Borów Żelaźnieckich oraz w okolicach Garbowa, Wolnogradu i Apfelbaumstadt archeolodzy wyróżniają znaleziska zaliczane do tak zwanej kultury pucharów w kształcie dupy. Łatwo się domyślić, że nazwa wzięła się od charakterystycznej ceramiki, a konkretnie pucharów przypominających ludzkie pośladki. Występują one niemal we wszystkich stanowiskach archeologicznych nakreślonego przed chwilą regionu. Na stosunkowo niewielkim terenie środkowej Puszczy Kościeliskiej występują także inne cechy wspólne: brązowe noże z charakterystycznym wzorem, amfory lejkowate oraz ornamentyka roślinna. Z kolei na obszarze Borów Żelaźnieckich puchary w kształcie dupy znajdowane są o wiele rzadziej, a wszystkie tego typu stanowiska mają wiele wspólnego z dominującą tam i na całym północnym Polesiu kulturą kurhanów poleskich. W okolicach Garbowa wykształciła się za to grupa podrzędna względem kultury pucharów w kształcie dupy (grupa garbowska), która posiada większość jej cech, ale dodatkowo tamtejsze znaleziska charakteryzują się występowaniem odmiennego typu toporków. Stanowiska z terenu Wolnogradu i okolic są z kolei hybrydą kultury pucharów w kształcie dupy i charakterystycznej dla pogranicza Polesia i Pomorza kultury wilczyńskiej.

Oczywiście można by postawić hipotezę, że znaleziska z Puszczy Kościeliskiej  należy powiązać z jakimś etnosem tam żyjącym albo nawet z jednym ze znanych ze źródeł organizmów protopaństwowych. Argumentem byłoby tu ścisłe podobieństwo znalezisk z określonego, dosyć hermetycznego mikroregionu. Problem polega na tym, że datowanie (czy to na podstawie warstw, w których znajdowano puchary czy to metodą radiowęglową) wskazuje na duży rozstrzał chronologiczny: niektóre stanowiska pochodzą z I wieku naszej ery, a inne są o siedemset lat młodsze! Bardziej uzasadnione byłoby zatem stwierdzenie, że co najmniej przez tak długi okres czasu na wskazanym obszarze popularne były puchary o kształcie przypominającym ludzkie pośladki. Stanowiska z dalszych okolic są świadectwem, że te artefakty niekiedy docierały do nieco odleglejszych okolic, na podstawie czego możemy mówić na przykład o kontaktach handlowych różnych grup ludności. Istnienie grupy garbowskiej i jej toporków pozwala z kolei przypuszczać, że w określonym okresie na tym stosunkowo niewielkim terenie ludność wytwarzała określony typ tego narzędzia. Fakt, że wszystkie znaleziska pochodzą z tego samego stulecia i że takich toporków nie odnaleziono w innych częściach regionu pokazuje, że w tym przypadku wynalazek raczej nie zrobił kariery.

Wspomniałem już o kulturze kurhanów poleskich. W tym przypadku jest charakterystyczny typ pochówku: generalnie w tej części dzisiejszej Bialenii mniej więcej do VIII wieku dominował obrządek ciałopalny (do dziś praktykowany w niektórych regionach i w gwarach poleskich określany mianem holokostu). Północne Polesie (Bory Żelaźnieckie, większa część Puszczy Rosieńskiej, rejon Zielonego Krzyża i Wilczyńca) charakteryzuje się tym, że już od V stulecia coraz częściej występują tu kurhany związane z pochówkami szkieletowymi. Ten typ obrządku zdecydowanie dominuje tam od połowy VI wieku. Jeżeli dodamy do tego znaleziska w postaci łacińskich dewocjonaliów chrześcijańskich można ostrożnie snuć hipotezy o misjach rotryjskich lub innej formie chrystianizacji. Do tego jednak potrzebne są źródła pisane.

Duży kurhan typu poleskiego w pobliżu osady Smrodowo w Puszczy Rosieńskiej

Wreszcie jednolita, bo nieposiadająca grup, kultura wilczyńska. Składa się na nią kilkadziesiąt stanowisk zgrupowanych na stosunkowo niewielkim obszarze z centrum na terenie dzisiejszego Wilczyna, gdzie znajduje się sporej wielkości grodzisko. Pojedyncze artefakty związane z tą kulturą odnajdywane są w mniejszych lub większych ilościach w rejonach Wolnogradu i Apfelbaumstadt. Są to przede wszystkim różne rodzaje broni: miecze, topory, groty strzał i włóczni, elementy łuków i tarcz, a nawet hełmy. Do tego dochodzą niektóre typy narzędzi oraz ceramiki. Co istotne: wszystkie te przedmioty posiadają podobne elementy ozdobne i w większości pochodzą z okresu od końca V do połowy VII wieku. W tym przypadku możemy nieco bardziej śmiało utożsamić kulturę wilczyńską z jakąś wojowniczą społecznością istniejącą przez około sto kilkadziesiąt lat. Znowu jednak podstawę stanowić mogą dopiero choćby fragmentaryczne dane pochodzące ze źródeł pisanych.

Elementy uzbrojenia charakterystyczne dla kultury wilczyńskiej

Nie wspominam póki co o innych kulturach z obszaru Polesia: prądnickiej, urn z piachem, ceramiki z kutasami albo królisko-rosieńskiej. Być może przyjdzie jeszcze na to czas. Póki co, zgodnie z duchem całego cyklu, przyświecał mi raczej cel edukacji w zakresie metodologii. Przy okazji przekazuję Kulegom nieco bardziej konkretną wiedzę, dzięki której łatwiej będzie Wam śledzić moje wywody źródłoznawcze.

Za jakiś czas postaram się też o mapę stanowisk oraz o bardziej oryginalne rysunki znalezisk.