Wiktor Koliński (Ariel Szual)

Kultura żydowska w Scholandii. Historia i stan aktualny.

            Żydzi w Scholandii mieszkają już od wielu lat. Pierwsze ślady kultury żydowskiej można odnaleźć w Scholopolis, gdzie już w XII w. n. e. została zbudowana pierwsza (bardzo skromna) drewniana synagoga, która spłonęła wraz z większością innych zabudowań stolicy Scholii w okresie zamieszek w latach 1155-1175. Przeniesienie się kilku rodzin żydowskich do Scholopolis wiązało się z tym, że było to wielkie centrum handlowe ówczesnej Scholandii. Większość jednak Żydów ze Scholopolis zajmowało się rzemiosłem, dzięki czemu król Radgar X (1117-1140) pozwolił Żydom na pewnego rodzaju autonomię (w zakresie sądownictwa i kierowania społecznością) i zwolnił ich od obowiązkowego kultu królewskiego. Kilka rodzin żydowskich zajmowała się handlem z Inselią, dzięki czemu społeczność rozwijała się, ze Wschodu przybywali nowi emigranci, aż powstała w Scholopolis cała dzielnica, zamieszkana niemal w całości przez Żydów[1].

            Żydzi w Scholopolis byli zwolennikami judaizmu ortodoksyjnego, używali w obrzędach synagogalnych nowe masoreckie wydanie Biblii Hebrajskiej[2] i dbali o przestrzeganie Prawa religijnego w życiu codziennym. Pierwszym rabinem synagogi w Scholopolis był Awraham ben Josef (1108-1169), z zawodu krawiec, słynny ze swojej mądrości i umiejętności łagodzenia konfliktów społecznych i rodzinnych. Pobożność Żydów scholijskich koncentrowała się wokół tekstów biblijnych, które wyjaśniali oni sobie nawzajem w czasie niemal codziennych spotkań w domu rabina. Nie istniała jeszcze wtedy żadna szkoła religijna i tradycja była przekazywana dzieciom przez rodziców. Za najważniejszą cnotę uznawano pracowitość, dlatego też bogactwo było otaczane powszechnym szacunkiem jako świadectwo błogosławieństwa Bożego.

            W okresie panowania w Scholii dynastii Abogardów (1175-1697) społeczność żydowska nadal się rozwijała. Powstały synagogi w Porta Regni i w Liceas Veta. Ta ostatnia jednak funkcjonowała jedynie w latach 1482-1548, albowiem w mieście wybuchły prześladowania Żydów ze strony miejscowego mieszczaństwa. Synagoga została spalona, natomiast członkowie gminy przenieśli się do Lahnstein, gdzie aż do końca istnienia Scholii istniała druga co do wielkości gmina żydowska na terenie Scholandii.

            Społeczność żydowska w Scholopolis rozwijała się nadal prężnie i w XVI wieku stanowiła co najmniej 10% ludności miasta. Mimo chrześcijańskiego charakteru państwa scholijskiego Żydzi byli otoczeni opieka Króla ze względu na ich mistrzostwo w dziedzinie rzemiosła artystycznego. Inną przyczyną przychylnego stosunku królów Scholii do Żydów była ich rola jako bankierów. Ze względu na panująca w tamtych czasach mentalnością religijną lichwa (a więc w zasadzie jakakolwiek forma kredytu) była grzechem, a zatem żaden chrześcijanin nie był w stanie udzielić kredytu nie narażając się na zniesławienie. Wewnątrz gminy żydowskiej lichwa również nie istniała, albowiem interesy najczęściej były załatwiane wspólnie, natomiast gdy zachodziła potrzeba pożyczki, była ona udzielana bez procentów (oszustwo było nie do pomyślenia wewnątrz gminy żydowskiej). Wolno natomiast było Żydom udzielać kredytu przedstawicielom innych religii. Szybki rozwój handlu i przedsiębiorczości w Scholii stworzył olbrzymi rynek kredytu, który był zaspokajany właśnie przez finansistów żydowskich. prowadziło to często do konfliktów pomiędzy Żydami a chrześcijanami.

            Rzemiosło artystyczne było swoista specjalizacją Żydów w Scholii. Złotnictwo, jubilerstwo i wytwarzanie tkanin ozdobnych było przez nich w zasadzie zmonopolizowane, stanowiąc za czasów dynastii Abogardów ważną i kosztowną część eksportu Scholii. Niektóre z wyrobów rzemieślników żydowskich można obecnie podziwiać w Muzeum Religijnych i Kulturalnych Symboli Judaizmu (www.kultura.friko.pl\israel\).

            W okresie XVI-XVII wieków ukształtował się swoisty „język potoczny” Żydów scholopolitańskich, który rozpowszechnił się później na terenie całej Scholandii wśród mieszkających tam Żydów. Nosił on nazwę laszon-hadasz (hebr. - „nowy język”) i był połączeniem języka scholijskiego (ok. 90% słownictwa i gramatyka) z hebrajskim i innymi językami Scholandii. Nigdy jednak kultura żydowska nie zintegrowała się z kulturą scholijską na tyle, aby Żydzi scholijscy przyjęli religię Scholijczyków.

            Poza Scholią niewielkie enklawy Żydów znajdowały się w Elfifias (Elfida), Foros (Delta) i w Internetii (Arden). W Internetii zachowała się jeszcze synagoga, opuszczona i zaniedbana. Projekty restauracji tego zabytkowego budynku i stworzenie w nim muzeum zostały zaniechane przez aktualne władze Prowincji Arden i miasta Internetii. Gminy Żydów w Elfidzie

            W okresie panowania Linrida II (1769-1797) do gminy Żydów scholijskich dotarła duchowość chasydów[3]. Ze względu na żywiołowy charakter duchowości Żydów scholijskich ten kierunek duchowości szybko się rozszerzył się w całej Scholii i trzeba zaznaczyć, że od końca XVIII wieku nie ma już w Scholii innych gmin ortodoksyjnych poza chasydami. Duchowość chasydów opierała się na żywym o konkretnym kontakcie człowieka z Bogiem, z całkowitym podporządkowaniu życia radości, płynącej z relacji synowskiej Izraela do swojego Boga. Chasydzi tworzyli gminy, zgrupowane wokół cadyka (hebr. caddiq – „sprawiedliwy, prawy, właściwy) i jego uczniów. Nigdy nie powstały jednak w Scholii dynastie cadyków, jak to miało miejsce w Polsce XVIII-XIX ww. Bywało często, że cadyk wycofywał się ze swojej roli, aby ustąpić miejsce innemu, który odznaczał się większą duchowością. Duchowość chasydów, którzy nauczali o centralnym miejscu człowieka w planie Bożym i koncentrowali się na przeżyciach ludzkich wpłynęła w znaczący sposób na współczesna odmianę judaizmu scholandzkiego, który nosi miano „judaizmu modernistycznego”[4].

Odczytywanie Biblii przez judaizm modernistyczny było przesiąknięte duchem humanizmu. Nie przywiązywano większej wagi do historyczności i dosłownego odczytywania tekstów. Wielu żydowskim uczonych w Piśmie studiowało na Uniwersytecie w Scholopolis i dobrze się orientowało w naukach przyrodniczych, a także w zagadnieniach literaturoznawczych. Biblia była odczytywana alegorycznie, nauczanie biblijne odnoszono przede wszystkim do zagadnień, związanych z duchowością. Zainteresowanie duchowością spowodowało liczne kontakty Żydów scholandzkich z Kościołem Elfickim, skąd przyjęli oni liczne elementy duchowe. Za cel życia człowieka uznawano osiągnięcie absolutnej wolności wewnętrznej, szczęścia, radości i miłości. Zanikało stopniowo zainteresowanie losem człowieka po śmierci i bytem boskim. W XIX wieku uczeni żydowscy ponownie „odkryli” filozofię Epikura, co spowodowało też szczególne zainteresowanie Księgą Koheleta, która też jest w nurcie filozofii epikurejskiej. Epikureizm wraz z jego optymizmem i nastawieniem na życie doczesne bardzo pasował do mentalności Żydów scholandzkich. Równie dobrze trafiała do nich idea ascezy, proponowanej przez Epikura. Ograniczanie pragnień i potrzeb do koniecznego minimum było i jest nadal cecha wyróżniającą Żydów w Scholandii.

Tryb życia chasydów w Scholandii starożytnej znacząco wpłynął na etos Żydów scholandzkich. Za największą cnotę była uznawana gorliwa praca i głęboka duchowość. Chasyd scholandzki pracował cały dzień, aby wieczorem spotkać się w Bet-Midrasz[5] i badać Słowo Boże. Obowiązek pracy obejmował wszystkich członków społeczności, nie wyłączając samego rabina. Największą pochwała dla człowieka było, gdy o nim mówiono: „uczciwie zarabia sobie na chleb”. Nie pochwalano żebractwa, natomiast chorych i niezdolnych do pracy utrzymywała wspólnota. Ciekawym rysem kultury Żydów scolandzkich był niezwykły stosunek do kobiety. Kobiety posiadały takie same prawa jak i mężczyźni, nie wykluczało to nawet objęcia przez nich rabinatu (jak to się zdarza w naszych czasach w ramach judaizmu reformowanego). Badacze sądzą, że wpłynęła na to kultura elficka, która promieniowała z Lahnstein, gdzie jak już było mówiono, istniało jedno z największych skupisk ludności żydowskiej.

Cechą charakterystyczną współczesnej odmiany judaizmu w Scholandii jest jego koncentracja na człowieku i na jego konkretnych problemach życiowych jako na najważniejszym zadaniu duchowości. Wypracowano specyficzną formę komentowania tekstów biblijnych, nazywaną Targum. Mianem Targum określa się przeważnie wolny przekład tekstów biblijnych z języka hebrajskiego na aramejski. Taka potrzeba powstała po wygnaniu babilońskim[6], gdy repatrianci z Babilonii zapomnieli już język hebrajski i posługiwali się na co dzień językiem aramejskim. Specjalnie przeszkoleni tłumacze[7] przekładali tekst biblijny ustnie w czasie nabożeństw synagogalnych wraz z krótkim komentarzem, który miał wyjaśnić jakiś niezrozumiały fragment tekstu. W synagodze modernistycznej Targum przeważnie odnosi się do jednego wersetu biblijnego i jest (oprócz przekładu) rozległym komentarzem duchowym omawianego fragmentu. Kultura judaizmu we współczesnej Scholandii koncentruje się przede wszystkim na pielęgnowaniu tradycji i na życiu duchowym. Za centrum tradycji judaizm modernistyczny uznaje Słowo Boże – Biblię Hebrajską wraz z wykładem i komentowaniem. Innym źródłem tradycji jest naturalnie ruch chasydów, który skierował uwagę swoich członków na Człowieka z jego problemami i dążeniami, a także na zagadnienie metafizycznej łączności całego wszechświata jako swoistej Pełni, w której człowiek ma również własne miejsce i konkretna rolę. Połączenie duchowości chasydów z wnikliwym studium Biblii wytworzyło właśnie obecny judaizm modernistyczny w takiej postaci, w jakiej go znamy.