Adrian Bartkiewicz

KADRY DYPLOMATYCZNE PAŃSTW WIRTUALNYCH, ICH ZADANIA I PRZYGOTOWANIE DO ICH PEŁNIENIA

Odniesienia międzynarodowe, będące złożoną problematyką a jednocześnie jednym z najważniejszych aspektów działania państwa, także w państwach wirtualnych wymagają odpowiedniej kadry. Ta grupa ludzi, pracując na różnych stanowiskach, realizuje interesy państwa (a często także jego obywateli) tam, gdzie stykają się ona z polem zainteresowania innych państw. Niniejszy wykład zajmuje się właśnie kadrą dyplomatyczną, z uwzględnieniem nie tylko jej zadań i przygotowania do ich pełnienia, ale także pewnych specyficznych problemów, wynikających ze szczupłości kadr mikronacji, które często stoją na przeszkodzie prawidłowemu realizowaniu misji dyplomatycznych. Zaczniemy zatem od przedstawienia właśnie owej specyfiki i jej uwarunkowań, by przejść do opisu funkcji, istniejących w działalności międzynarodowej, ich kompetencji, sposobu wypełniania ich misji i zasad, których powinni się trzymać dyplomaci, oraz zakończyć na problemach właściwego doboru i przygotowania kadr dla dyplomacji.

1. Specyfika dyplomacji państw wirtualnych.

Najważniejszym elementem odróżniającym mikronacje od państw realnych jest rożne potencjalne pole sporów międzynarodowych: bardzo rzadko dochodzi tu do konfliktów na tle kwestii terytorialnych oraz o bogactwa naturalne. Każde bowiem państwo jest w stanie suwerennie ustalić swoją mapę i wielkość, a także zasoby, nie wchodząc w konflikt z innymi, gdyż nie jest przymuszone z nimi graniczyć. Aktualność powyżej napisanego ograniczana jest w pewnym stopniu w wypadku, gdy państwo wirtualne pragnie przyłączyć się do już istniejącej (lub właśnie powstającej) wspólnej mapy mikronacji, co w oczywisty sposób wywołuje spory natury technicznej, ale także geograficznej (z kim ma sąsiadować, jak ma być położone, jaka ma być jego wielkość w stosunku do innych). Jednakże spory tego rodzaju raczej nie doprowadzają do konfliktów militarnych, a co najwyżej do długotrwałych kryzysów dwustronnych, które prędzej czy później mogą zostać usunięte na drodze negocjacji lub (skuteczniej!) arbitrażu.
Drugim, jak się wydaje, poważniejszym problemem mikronacji jest szczupłość ich kadr dyplomatycznych. Powoduje ona wiele niekorzystnych zjawisk. Po pierwsze szefowie rządów i nawet Głowy państw z powodu braku odpowiednich ludzi sami wykonują funkcje ministrów spraw zagranicznych oraz ambasadorów. Wywołuje to problemy proceduralne (jak traktować np. Premiera, który jednocześnie jest ambasadorem, z kim ma właściwie rozmawiać w sprawach swojej misji, jak reagować na ewentualne ingerencje takiej osoby w wewnętrzne życie państwa przyjmującego (złamanie statusu dyplomaty), by nie doprowadzić do konfliktu na najwyższym szczeblu). Prostym (i zapewne jedynym) rozwiązaniem tego problemu jest nie mianowanie na funkcje ministra spraw zagranicznych oraz ambasadora przez Głowę Państwa samego siebie ani szefa rządu. W innych, większych krajach, gdzie problem ten jest nieco mniej palący, lecz braki także istnieją – funkcje dyplomatyczne pełnią osoby, skądinąd zaangażowane aktywnie w życie państwa, na przykład jako dziennikarze, publicyści, naukowcy a nawet biznesmeni. W takim przypadku może dojść do krzyżowania się interesów: dziennikarz, będący ambasadorem nie ingeruje z jednej strony w życie państwa przyjmującego na jego terenie, ale przecież ma prawo do własnego zdania i własnej oceny tego państwa i jego polityki na łamach własnej gazety w swoim kraju – jak to będzie przyjęte przez państwo przyjmujące? Biznesmen może z kolei promować takie rozwiązania w negocjacjach, które przyniosą pożytek jego własnym inwestycjom i tak dalej. Wydaje się, że właściwym rozwiązaniem (przy niemożności ustanowienia czysto zawodowej służby dyplomatycznej z zakazem zajmowania się innymi dziedzinami aktywności) byłoby z jednej strony jak najlepsze przygotowanie dyplomatów do ich roli, ustanowienie dla nich regulaminu lub nawet międzynarodowego kodeksu etyki zawodowej, z drugiej jednak niepisany układ miedzy państwami, że osobę oraz sposób pełnienia misji dyplomaty ocenia się wyłącznie na podstawie jego działań w kraju przyjmującym, nie zaś na własnym terytorium, na którym pełni on często zgoła inną funkcję.
Ostatnim punktem, który w tej kwestii musi być poruszony jest sprawa osobistych ambicji niektórych wirtualnych dyplomatów i polityków. Są to przecież osoby bardzo młode, często nie posiadające doświadczenia w obejściu z innymi ludźmi i ich interesami. Może to wprowadzać dodatkowe pole konfliktów między państwami. Problem ten ma związek z właściwym doborem kadr i będzie szerzej potraktowany w ostatniej części naszego wykładu.

2. Funkcje dyplomatyczne w państwach wirtualnych i ich kompetencje.

Podstawowymi funkcjami w dyplomacji v-państw, z uwagi na szczupłość ich personelu zapewne w większości przypadków funkcjami jedynymi są stanowiska: Ministra Spraw Zagranicznych i Ambasadora, przy czym ten pierwszy często pełni również w jednym lub kilku krajach także tę drugą funkcję. Rzadko powołuje się także konsulów, reprezentujących swój kraj w konkretnym (rozwiniętym) regionie innego państwa.

MINISTER: W zależności od ustroju państwa oraz konstytucyjnych kompetencji poszczególnych organów władzy Minister w swojej działalności podlega albo Głowie Państwa, albo szefowi rządu albo nawet obu tym osobom jednocześnie, w różnych sprawach. Zadaniem ministra jest najpierw dbanie o aktualizację doktryny polityki zagranicznej swojego kraju, którą przedkłada do akceptacji najpierw swemu zwierzchnikowi, a następnie w imieniu rządu Parlamentowi (Głowie Państwa) oraz o wykonywanie jej ogólnych założeń poprzez konkretną pracę dyplomatyczną: rozmowy, negocjowanie i podpisywanie umów, konsultacje w ramach organizacji międzynarodowych, usuwanie przeszkód prawnych i technicznych na drodze realizacji zawartych porozumień, organizowanie kontaktów odpowiednich ministrów i organów władzy w celu ustalania i podpisywania konkretnych porozumień. W realizacji tych ogólnych zadań należy do niego: odbieranie raportów od ambasadorów, udzielanie im instrukcji i zlecanie konkretnych działań, koordynowanie działań ambasadorów, innych ministrów oraz przedstawicieli państwa w konkretnych sprawach, sporządzanie zbiorczego raportu dla szefa rządu/Głowy Państwa lub Parlamentu, ustalanie tekstów traktatów międzynarodowych i przedkładanie ich swoim zwierzchnikom do podpisania. MSZ często jest także głównym (na co dzień) przedstawicielem swojego państwa w międzynarodowych instytucjach, listach dyskusyjnych, forach współpracy i Radach konsultacyjnych. Zasadniczo do MSZ należy także wyszukiwanie odpowiednich kandydatów do służby dyplomatycznej i przedstawianie ich osobie, mającej prawo ich mianowania (zazwyczaj jest to głowa państwa), a także udzielanie im przed podjęciem misji i w jej trakcie wskazówek, dotyczących przebiegu misji i jej priorytetów. MSZ jest także pierwszym partnerem rozmów obcych przedstawicieli dyplomatycznych, rezydujących we własnym kraju – do niego zwracają się oni z notami, postulatami, interwencjami w interesie swoich krajów lub ich obywateli, on zaś decyduje o sposobie reakcji na nie i włącza do niej odpowiednie władze państwowe. MSZ przygotowuje (w porozumieniu z ambasadorem obcego kraju) wizyty oficjalnych jego przedstawicieli wysokiego szczebla, wita ich oraz czuwa nad prawidłowym i planowym przebiegiem tych wizyt. Wreszcie MSZ dba o aktualizację stron samego MSZ, stron www z listą zawartych porozumień i traktatów a także aktualizację stron informacyjnych o własnym kraju za granicą. Z uwagi na tak szerokie pole działań w krajach utrzymujących liczne kontakty międzynarodowe byłoby zalecane, gdyby MSZ miał zastępcę lub inną osobę, zajmującą się przynajmniej częścią jego obowiązków: np. Szefa biura prawnego (traktatowego) albo szefa protokołu (ustalającego wizyty i opiekującego się obcymi przedstawicielami na własnym terenie).

AMBASADORZY. Są to przedstawiciele Głowy Państwa a jednocześni rządu własnego kraju na terenie kraju przyjmującego. Rezydują oni w jego stolicy, ich rezydencja ma charakter eksterytorialny, to znaczy nie podlega jurysdykcji (władzy) państwa przyjmującego. Ambasador musi być obywatelem państwa wysyłającego, nie może zaś być obywatelem państwa przyjmującego (ponieważ w żadnej kwestii nie może podlegać jego władzy i naciskom), niestety zdarza się w polskich mikronacjach łamać tę podstawową zasadę. Zadania ambasadora obejmują: przedstawianie na żądanie władz kraju przyjmującego oficjalnego stanowiska swojego Rządu w danych kwestiach, opieka nad własnymi obywatelami i ich interesami na terenie kraju przyjmującego, pierwsze rozmowy i wstępne negocjacje w sprawach współpracy w konkretnych dziedzinach oraz w kwestii mających być zawartymi traktatów, przygotowywanie wizyt własnych władz na terenie kraju przyjmującego (w porozumieniu z MSZ przyjmującym), interwencje dyplomatyczne w wypadku obrazy własnego kraju, jego władz lub niezgodnych z prawdą oficjalnych wystąpień władz kraju przyjmującego odnośnie własnego państwa, kraju czy narodu. Na zlecenie własnego rządu Ambasador inicjuje rozmowy z organami, instytucjami oraz obywatelami państwa przyjmującego, w celu osiągnięcia porozumień lub działań, mogących służyć rozbudowie wzajemnych stosunków. Ambasador powinien inicjować i opiekować się akcjami, zmierzającymi do zbliżenia obu krajów na płaszczyźnie kulturalnej, naukowej czy gospodarczej. Jest naturalnym pośrednikiem dla obywateli kraju przyjmującego, chcących podjąć współpracę jakiejkolwiek natury z jego krajem, instytucjami, firmami, organizacjami, a nawet rozpocząć inwestycje – dostarcza im odpowiednich wiadomości, na temat prawa, systemów gospodarczych, instytucji czy organizacji w swoim kraju adresów organów państwowych i osób, mogących podjąć taką współpracę. Sporządza raport o sytuacji w kraju przyjmującym oraz własnych działaniach dla swojego bezpośredniego zwierzchnika – własnego MSZ. W specyficznej sytuacji państw wirtualnych ambasador może także: zajmować się kwestią przepływów finansowych miedzy obywatelami obu państw (jeśli nie została ona uregulowana inaczej) oraz interweniować prywatnie np. w związku z publikacjami, wystawami czy demonstracjami w kraju przyjmującym, niewłaściwie jego zdaniem przedstawiającymi własny jego kraj bądź szkodzącymi wzajemnym stosunkom. Jakimi zasadami musie się przy tym kierować, opisane zostanie poniżej.

KONSULOWIE. Funkcja ta udzielana jest rzadko w mikronacjach, jednakowoż może się zdarzyć, że zaistnieje potrzeba mianowania konsula. Przede wszystkim ma to miejsce, jeśli kraj przyjmujący jest duży, ma bardzo rozbudowane instytucje lub federacyjną strukturę polityczną. Wtedy w jego poszczególnych częściach (jednostkach politycznych) może zostać ustanowiony konsulat, szczególnie wtedy, gdy jednostki te (jako graniczące albo partnerskie) w intensywny sposób współpracują w krajem wysyłającym konsula lub jego jednostkami terytorialnymi). Konsul opiekuje się na miejscu własnymi obywatelami i ich interesami (interweniuje w ich sprawach) inicjuje i wspiera akcje współpracy kulturalnej, naukowej oraz gospodarczej, interweniuje w przypadku działań oficjalnych a wrogich wobec własnego kraju lub łamiących zawarte porozumienia – na płaszczyźnie lokalnej. Nie jest zadaniem konsula bezpośrednia działalność polityczna – to znaczy nie podejmuje on działań traktatowych, a także nie utrzymuje kontaktów bezpośrednich z centralnymi władzami kraju przyjmującego.

3. Zasady i sposoby wykonywania funkcji i misji dyplomatycznych

Sposoby działań różnią się w szczegółach w zależności od pełnionej funkcji, jednak ich zasady pozostają w ogólnej osnowie takie same. Podstawowymi zasadami dyplomacji są: 
- nieingerencja w wewnętrzne sprawy innych państw. W wypadku ministra spraw zagranicznych wykonanie tego jest proste: wystarczy, jeśli nie będzie próbował publicznie komentować wewnętrznych posunięć politycznych w innym państwie, a tylko, w kontaktach z jego przedstawicielami, będzie je przyjmował za podstawę wzajemnych odniesień w takim kształcie, jak one na dany dzień istnieją. Należy tu oczywiście także szanowanie praw innego państwa – minister nie będzie się więc domagał od zagranicznego partnera podejmowania kroków, które nie są z tym prawem zgodne albo zgoła zmiany suwerennych praw drugiego państwa w celu realizacji wspólnych *czy swojego tylko państwa) zamierzeń lub interesów. W przypadku ambasadora (i konsula) zasada nieingerencji narzuca znacznie większe ograniczenia: Ambasador nie może w żadnym wypadku publicznie komentować postępowania władz państwa przyjmującego, nie wolno mu wypowiadać się w wewnętrznych dyskusjach politycznych, popierać lub zwalczać poszczególnych ugrupowań czy proponowanych rozwiązań. Nie powinien nawet pisać do prasy państwa przyjmującego lub dawać jej wywiadów, w których znalazłyby się jakiekolwiek rady czy wskazówki dla władz czy ugrupowań tego państwa, a dotyczące jego spraw. Swoje (nawet stanowcze) interwencje u władz państwa przyjmującego ambasador musi dokonywać poufnie, nie wolno mu ich w żaden sposób publikować albo organizować „przecieków” na ich temat. Podczas pełnienia swojej misji powinien także we własnym kraju powstrzymać się od komentowania postępowania kraju przyjmującego, aby nie wywołać niechęci wobec swojej osoby, i tym samym nie utrudnić własnej misji. Wymienione ograniczenia stawiają wyraźne wymagania co do jakości kadry dyplomatycznej i jej przygotowania, zajmiemy się nimi poniżej.
- Formalna poprawność stylu bycia, zachowania i wypowiedzi. Minister Spraw Zagranicznych, jak i przedstawiciel dyplomatyczny podczas pełnienia swojej misji ma obowiązek zachować przyjęte jako poprawne formy wypowiadania się, unikać słownej agresji wobec kogokolwiek (nawet sprowokowany), dbać o język, używany podczas wypowiedzi na listach i forach, a zwłaszcza przy redagowaniu not i innych dokumentów. Jego zachowania (dotyczy to zwłaszcza ambasadorów) nie mogą w żaden sposób narazić ani jego osoby, ani jego państwa na zarzut działań nielegalnych, nieuczciwości, oraz łamania norm obyczajowych.
- Lojalność wobec własnego państwa . Taki obowiązek ciąży na każdym obywatelu. Niemniej w wypadku przedstawicieli dyplomatycznych czy kierowników polityki państwowej (jakimi są ministrowie) nie może być najmniejszych podejrzeń, ze wykorzystują swoją funkcję dla załatwiania prywatnych spraw kosztem interesu państwa. Zatem minister czy ambasador nie może w trakcie pełnienia swoich funkcji prowadzić „prywatnych” negocjacji na pożytek np. własnej firmy, protegować swoich przyjaciół w kraju przyjmującym lub w krajach partnerów rozmów politycznych. Nie może „ustawiać” umów i traktatów międzynarodowych pod interes własny lub swojej grupy, warstwy społecznej, stronnictwa, do którego należy. Nie może publicznie krytykować swoich przełożonych lub tym bardziej dokonywać sabotażu ich przedsięwzięć ze względu na ich przynależność do innej partii. Nie może przed nimi ukrywać posiadanych wiadomości ani informować ich fałszywie. Dotyczy to oczywiście tym bardziej elementarnej uczciwości, polegającej na przykład na nie braniu korzyści majątkowych (przekupstwo bierne). 
- Sumienność w wykonywaniu funkcji (misji). Przedstawiciele dyplomatyczni są wizytówką swojego państwa, ale także jego funkcjonariuszami na dalekich, wysuniętych a często bardzo ważnych dla własnej polityki placówkach. Z obu tych względów ich praca musi być wykonywana niezwykle sumiennie. Raporty muszą być szczegółowe i regularne (wpływają one na ocenę sytuacji a w konsekwencji podejmowanie właściwych lub błędnych decyzji politycznych przez kierownictwo państwa). Opieka nad własnymi obywatelami za granicą musi być dostrzegalna i skuteczna, aby w jej wyniku rosło, a nie malało zaufanie do własnego państwa. Działalność traktatowa musi być bardzo uważna, aby w wyniku niedokładnych ustaleń własne państwo nie poniosło strat lub nie znalazło się na niekorzystnej względem innych pozycji.

4. Dobór i przygotowanie kadry dla prowadzenia polityki zagranicznej.

Z wyżej powiedzianego w sposób oczywisty wypływają wnioski najpierw dla doboru kadry, następnie dla jej przygotowania.

DOBÓR. Osoby, wybierane dla działalności dyplomatycznej nie mogą być zbyt młode. Nawet w warunkach państw wirtualnych, charakteryzujących się młodym wiekiem większości obywateli, nie powinny to być osoby poniżej 16-17 lat. Służba dyplomatyczna wymaga pewnego doświadczenia w stosunkach ogólnoludzkich, rozwiniętej kultury języka, a tych cech osoby zbyt młode po prostu jeszcze nie posiadają. Ponadto osoby nieco starsze są bardziej zrównoważone psychicznie, nie reagują zbyt nerwowo i impulsywnie (co bardzo szkodzi dyplomacji). Wreszcie sam fakt wysłania na placówkę lub powierzenie polityki zagranicznej osobie nieco starszej, najlepiej ;osiadającej wyższe (realne lub wirtualne) wykształcenie podnosi jej prestiż i prestiż państwa wysyłającego, jej opinie nabierają pewnego znaczenia także ze względu na osobę wypowiadającą je. Następnie: kandydat do służby dyplomatycznej musi być sprawdzony: pod względem lojalności wobec państwa jak i pod względem dotychczasowych zachowań publicznych. Oznacza to, iż nie może być uwzględniana osoba znana np. z politycznego pieniactwa (liczne procesy), uważana powszechnie za niezrównoważoną i agresywną, znana ze słownej agresji i konfliktowych zachowań. Nie może to być także osoba, posiadająca więcej niż jedno (kraju wysyłającego) obywatelstwo ani taka, która niegdyś była obywatelem kraju przyjmującego (być może odeszła w atmosferze sporu, co teraz może zaszkodzić jej misji). Nie powinien zostać dyplomata obywatel, na którym ciążą poważne zarzuty o nieuczciwość w służbie publicznej lub nie wywiązywanie się z obowiązków w czasie jej pełnienia. Pozytywnie zaś: cechy, które powinny charakteryzować dyplomatę to: łatwość nawiązywania kontaktów, staranny styl i język wypowiedzi, dobra orientacja w realiach własnego kraju i (jeśli to możliwe) także w realiach kraju przyjmującego a także – właściwe przygotowanie do pełnienia misji.

PRZYGOTOWANIE. Podstawowym elementem przygotowania powinny być ukończone lub przynajmniej zaawansowane studia wyższe, albo na realnej uczelni, albo na uczelni wirtualnej. Najlepiej jeśli będą to studia na kierunku: Stosunki Międzynarodowe, politologia lub prawo, ale także studia administracyjne lub historyczne powinny dać odpowiednią bazę do takiej działalności. Dzięki zdobytej podczas studiów wiedzy kandydat rozporządza silnym atutem w rozmowach politycznych, jest cenionym partnerem, posiada także umiejętność zbornego wypowiadania się, potrafi pisać we właściwy sposób raporty. Jeśli studia są kierunkowo zgodne z misją (Stosunki Międzynarodowe) kandydat jest optymalnie przygotowany do swojej misji i nie potrzebuje dodatkowych wprowadzeń czy instrukcji. W innym przypadku konieczne będzie także udzielenie przedstawicielowi dyplomatycznemu dokładnych instrukcji przed podjęciem przezeń misji. Powinny one obejmować podstawy realioznawcze kraju, do którego się udaje, wytyczne polityki własnego państwa wobec tego kraju, priorytety, którymi ma się kierować podczas wykonywania misji oraz zasady pełnienie funkcji, te właśnie, które określają treść niniejszego wykładu. Udzielenie tych instrukcji jest zadaniem MSZ. Wreszcie trzecim, pożądanym elementem przygotowania kandydata jest umożliwienie mu dostępu do archiwów własnego kraju, zwłaszcza w tej ich części, w której znajdują się dokumenty, dotyczące stosunków dwustronnych z krajem przyjmującym, raporty jego poprzedników. Także i to zadanie spoczywa na MSZ kraju własnego (wysyłającego).

Właściwa koordynacja polityki zagranicznej, posiadanie dobrze dobranych i przygotowanych kadr dla jej kierowania (ministerstwo) i wykonywania (ambasady, konsulaty) może zapewnić państwu bardzo skuteczny środek realizacji własnych celów politycznych, dobry instrument wspierania współpracy i integracji w pożądanych przez państwo kierunkach a także świetne źródło legalnego pozyskiwania kompetentnych informacji, potrzebnych w podejmowaniu najważniejszych politycznych decyzji.