Instytut Politologii
Uniwersytetu Królewskiego 
im. 4 Lutego w Elsynor
Wojciech Hollenstein-Kapica

Terminologia dyplomatyczna

Dyplomacja prewencyjna (preventive diplomacy)
- to działania państw lub organizacji międzynarodowych mające zapobiegać powstawaniu sporów, a gdyby te przekształciły się w konflikty, to także ograniczaniem ich zasięgu. W programie dla Pokoju 1995 (an Agenda for Peace 1995) Sekretarz Generalny ONZ Boutros Boutros-Ghali stwierdził, że "najbardziej pożądane i skuteczne zastosowanie dyplomacji prewencyjnej polega na złagodzeniu napięć zanim przerodzą się one w konflikt lub - jeśli konflikt wybuchnie - na szybkim działaniu w celu powstrzymania go i usunięcia jego przyczyn". Dyplomacja prewencyjna może być prowadzona przez organy ONZ (Sekretarz Generalny, Rada bezpieczeństwa, Zgromadzanie Ogólne) oraz organizacje regionalne współpracujące z ONZ. Prowadzenie dyplomacji prewencyjnej umożliwiają środki budowania zaufania, ustalania faktów, wczesne ostrzeganie, rozmieszczenie prewencyjne i tworzenie stref zdemilitaryzowanych. Wymiana misji wojskowych, tworzenie regionalnych i subregionalnych ośrodków zmniejszania ryzyka, porozumienia w sprawie swobodnego przepływu informacji oraz nadzorowanie faktów pozwalających na dokonanie trafnej analizy obejmuje informacje o tendencjach gospodarczych i społecznych oraz wydarzeniach politycznych, które mogą doprowadzić do niebezpiecznych napięć; wszystko to zalicza się do środków budowania zaufania. Sieć systemów wczesnego ostrzegania tworzy system Narodów Zjednoczonych. Pozwala on na przekazywanie informacji o zagrożeniach środowiska naturalnego, ryzyka głodu i rozprzestrzeniania się chorób. Na ich podstawie można ustalić, czy istnieją zagrożenia dla pokoju oraz rozważyć możliwości podjęcia przez ONZ działań w celu ich osłabienia. Rozmieszczenie prewencyjne ma na celu zapobieżenie działaniom zbrojnym, ulżenie cierpieniom ludności, ograniczenie bądĽ opanowanie przemocy. Bezstronna pomoc humanitarna z udziałem personelu wojskowego, policyjnego lub cywilnego może zapewnić warunki do prowadzenia rokowań i wspierania wysiłków koncyliacyjnych. Rozmieszczenie odpowiednich form obecności ONZ po obu stronach granicy między państwami może zapobiec działaniom zbrojnym. W przyszłości przydatną formą prewencyjnego rozmieszczenia mogą być strefy zdemilitaryzowane, rozdzielające potencjalnych przeciwników, tworzone w celu wyeliminowania wszelkiego pretekstu do ataku. Według Garetha Evansa dyplomacja prewencyjna jest współcześnie formą strategii "zachowania pokoju" odnoszoną do metod pokojowego regulowania sporów ujętych w art. 33 Karty ONZ, tj. rokowań, badań, pośrednictwa, pojednania, arbitrażu, postępowania sądowego, odwoływania się do organizacji lub układów regionalnych albo w drodze innych środków pokojowych według własnego wyboru stron. Mają one zastosowanie zanim spór "przekroczy linię dzielącą go od konfliktu zbrojnego". Odpowiednim przekładem są misje pokojowe wyjaśniające (fact finding) oraz dobre usługi podejmowane przez specjalnych przedstawicieli Sekretarza Generalnego ONZ. Można wyróżnić 2 rodzaje dyplomacji prewencyjnej:
- "wczesna dyplomacja prewencyjna" polegająca m.in. na dostarczeniu fachowej pomocy z zastosowaniem wyżej wymienionych pokojowych metod pozwalających rozwiązać spór na długo przed przypuszczalnym wybuchem konfliktu zbrojnego 
- "opóĽniona dyplomacja prewencyjna" sprowadzająca się do prób wpłynięcia na zwaśnione strony, aby zaniechały sporu, kiedy okoliczności wydają się wskazywać, że wybuch konfliktu jest bliski.
W jednym i drugim przypadku nacisk położony jest na wczesne zapobieganie konfliktom. Dyplomacja prewencyjna rozwinęła się w latach dziewięćdziesiątych, kiedy ukształtowały się nowe możliwości współpracy międzynarodowej i współdziałania na rzecz umacniania pokoju i bezpieczeństwa. M.in. znalazła zastosowanie w działalności ONZ oraz KBWE/OBWE podczas wojny w b. Jugosławii. Natomiast niepowodzenia doznała w związku z inwazją Iraku na Kuwejt i aneksją jego terytorium w 1990. 

Azyl dyplomatyczny
- w wąskim znaczeniu polega na udzieleniu schronienia w pomieszczeniach misji dyplomatycznej, osobom ściganym przez władze państwowe przyjmującego niezależne od obywatelstwa tych osób. W szerszym znaczeniu polega na udzieleniu schronienia również w urzędach konsularnych, na pokładach okrętów, na wodach terytorialnych innego państwa (azyl morski), na pokładach samolotów oraz w bazach wojskowych i paramilitarnych na obcym terytorium. Współcześnie azyl dyplomatyczny godząc istotnie w zwierzchnictwo terytorialne państwa nie jest instytucją powszechnego prawa międzynarodowego. W doktrynie tego prawa opinie na temat azylu dyplomatycznego nie są jednolite. Konwencja Wiedeńska o stosunkach dyplomatycznych z 18 IV 1961 nie zawiera postanowień w sprawie udzielania azylu dyplomatycznego. Dopuszcza jedynie pośrednio taka możliwość, jeżeli uprzednio została zawarta specjalna umowa międzynarodowa (art.41, pkt.3). W ten sposób uwzględniono prawo i praktykę państw Ameryki Łacińskiej. Warunki udzielania azylu dyplomatycznego są szczegółowo uregulowane w latynoamerykańskich konwencjach z lat: 1889, 1928, 1923 i 1945. Na podstawie postanowienia konwencji o azylu dyplomatycznym w Caracas 28 III 1954, azyl może być udzielany: a) osobom ściganym z powodów politycznych; b) w nagłych przypadkach ("sytuacja niecierpiąca zwłoki"); c) na krótki czas; d) tylko w państwach uznających prawo azylu dyplomatycznego. Państwo przyjmujące ma prawo żądać opuszczenia swojego terytorium przez azylanta. Natomiast szef misji dyplomatycznej ma obowiązek poinformowania władz państwa o udzieleniu azylu i prawa zażądania glejtu bezpieczeństwa (list żelazny), gwarantującego nietykalność azylantowi podczas opuszczania terytorium państwa przyjmującego. Obowiązkiem misji dyplomatycznej jest jak najszybsze odesłanie azylanta poza terytorium państwa przyjmującego. Może on skorzystać ze schronienia w państwie, którego misja dyplomatyczna udzieliła mu azylu. Konwencja z 1954 stwierdza, że państwo to nie jest zobowiązane do osiedlania tej osoby ma własnym terytorium, ale nie może jej odsyłać do kraju skąd pochodzi. Prawo udzielania azylu dyplomatycznego przez państwa, które są sygnatariuszami specjalnych umów międzynarodowych potwierdziła konwencja ONZ z 12 XII 1973. Zaznaczono w niej, że dotyczy to umów zawartych przed 1973, a państwa, które nie podpisały tej konwencji nie mogą się na nią powoływać. Mimo przeważających opinii o niezgodności prawa azylu dyplomatycznego z funkcjami misji dyplomatycznych, zdarzały się przypadki jego stosowania poza Ameryką Łacińską, np. w Portugalii, NRD, ZSRR, Albanii. Do najbardziej znanych należy azyl dyplomatyczny, z którego skorzystał kardynał Józef Mindszenty podczas powstania na Węgrzech w 1956 chroniąc się w ambasadzie USA. Przebywał tam przez 15 lat (do 1971). Od czasu masakry na placu Tian An Men w czerwcu 1989 przez 385 dni w ambasadzie amerykańskiej w Pekinie korzystał z azylu dyplomatycznego dysydent, astrofizyk - "chiński Sacharow" prof. Fang Lizhi. W praktyce mają miejsce przypadki udzielania chwilowego schronienia w pomieszczeniach misji dyplomatycznej członkom innych przedstawicielstw dyplomatycznych, których zdrowiu lub życiu zagraża niebezpieczeństwo. Nie ma to charakteru azylu dyplomatycznego, lecz jest formą pomocy udzielanej władzom państwa przyjmującego, które utraciły zdolność zapewnienia bezpieczeństwa placówkom dyplomatycznym. W 1970 polska misja w Phnom-Penh udzieliła schronienia dyplomatom Wietnamu Północnego i przedstawicielom Tymczasowego rewolucyjnego Rządu Republiki Wietnamu Południowego, po ataku tłumu Kambodżan na misje wietnamskie. Nie mają umocowania prawnego, ale wydają się być usprawiedliwione, przypadki, kiedy ze względów humanitarnych misje dyplomatyczne udzielają schronienia cudzoziemcom, których życiu zagraża niebezpieczeństwo z powodu sytuacji wewnętrznej w państwie przyjmującym. Miało to miejsce np. na Grenadzie po zamachu i inwazji wojsk amerykańskich w paĽdzierniku 1983, kiedy kilkudziesięciu cudzoziemców - obywateli Kuby, Korei Północnej, NRD i Bułgarii schroniło się w ambasadzie radzieckiej.

Eksterytorialność
- (łac. zakrajowość), fikcja prawna wg. której uznawano, że pewna część terytorium państwowego nie podlega zwierzchnictwu terytorialnemu określonego państwa. Osoby i rzeczy w tej części znajdowały się jakoby poza terytorium określonego państwa. Fikcja ta służyła jako uzasadnienie niezbędnych w stosunkach międzynarodowych wyjątków od powszechnie uznawanej zasady, iż władza zwierzchnia i jurysdykcja państwa obejmuje wszystkich i wszystko, co znajduje się na jego terytorium. Do czasu przyjęcia Konwencji Wiedeńskiej o stosunkach dyplomatycznych z 1961 terminem eksterytorialności posługiwano się przy określaniu przywilejów przyznawanych przedstawicielom państwa wysyłającego równoznacznych z wyłączeniem ich spod jurysdykcji państwa przyjmującego. Zgodnie z zasadą funkcjonalności potwierdzonej w tej konwencji, przywileje są udzielane państwu wysyłającemu dla zapewnienia skutecznego wykonywania funkcji przez jego misje dyplomatyczne, a nie dla zapewnienia korzyści osobom fizycznym.

Glejt bezpieczeństwa
- (niem. Geleit - odprowadzenie), dokument wydawany przez panujących w Średniowieczu, dający gwarancje bezpieczeństwa osobistego. Władza zwierzchnia dostarczała również orszak zbrojny dla bezpiecznego przejazdu. W niektórych państwach glejt jest pismem wydawanym przez sąd lub ministra sprawiedliwości na wniosek podejrzanego lub oskarżonego o przestępstwo, a przebywającego za granicą, zabezpieczającym go przed sądem. W państwach udzielających azylu dyplomatycznego szef misji dyplomatycznej udzielającej schronienia azylantowi, występuje do władz państwa przyjmującego o wydanie glejtu bezpieczeństwa (List żelazny). Na tej podstawie osoba szukająca schronienia w misji może bezpiecznie opuścić terytorium tego państwa.

Koncyliacja
- to inaczej postępowanie pojednawcze. Wywodzi się ono z praktyki amerykańskiej. Regulacja prawna prowadzenia koncyliacji rozwinięta została w tzw. traktatach Bryana. W latach 1913 -1 1915 Stany Zjednoczone z inicjatywy swego sekretarza stanu W J Bryana zawarły, najpierw z krajami amerykańskimi, a następnie europejskimi, ponad 30 traktatów przewidujących rozwiązywanie sporów przy pomocy komisji badawczych, które były wyposażone w kompetencje koncyliacyjne. O koncyliacji mówi również Akt Generalny Genewski z 1928. Koncyliacja polega na załatwianiu wszelkiego rodzaju sporów międzynarodowych przy pomocy powoływanych przez strony specjalnych stałych lub ad hoc organów celem pokojowego załatwiania sporu na podstawie ustalania stanu faktycznego sporu i przedstawiania propozycji jego rozwiązywania. Istotna różnica między komisją pojednawczą polega przede wszystkim na tym, że Komisja badań ogranicza się jedynie do zebrania faktów, natomiast komisja pojednawcza opracowuje konkretne propozycje rozwiązania sporu. W okresie powojennym zastosowano komisję koncyliacyjną w 1962 w sporze brytyjsko-duńskim dotyczącym statku "Red Crusader". Powoływane były również komisje pojednawcze rady Bezpieczeństwa ONZ w sprawie cieśniny Korfu czy też Laosu.

Mediacja 
- (pośrednictwo), pierwszym aktem prawa międzynarodowego, w którym znalazły się zapisy dotyczące mediacji był Traktat Paryski z 1856. Przez pojęcie mediacji należy rozumieć tego rodzaju rokowania miedzy państwami w sporze, w których udział bierze za zgodą, a często z inicjatywy stron w sporze, przedstawiciel państwa niebędącego stroną w sporze. Przedstawiciel ten nie tylko pośredniczy w przekazywaniu stanowisk stron, lecz również wypracowuje i zgłasza własne konkretne propozycje zmierzające do pomyślnego załatwienia sporu. Mediacja odbywa się przy pełnym poszanowaniu suwerenności praw stron w sporze i dobrowolnym udziale tych stron w załatwianiu sporu. Mediator może za zgodą stron bądĽ przewodniczyć rokowaniom między obu stronami sporu, bądĽ brać udział we wspólnych rokowaniach stron lub też brać udział w rozwiązaniu sporu z każdą ze stron sporu oddzielnie. Mediatorami mogą być państwa, organizacje międzynarodowe i osoby fizyczne. Wyróżniamy również dwa podstawowe rodzaje mediacji: indywidualną i zbiorową. Np. dzięki pośrednictwu Sekretarza Generalnego ONZ osiągnięto w sierpniu 1962 porozumienie miedzy Holandią a Indonezją kładąc kres przewlekłemu konfliktowi między obu państwami w sprawie Irianu Zachodniego. W 1975 państwa afrykańskie, szczególnie Sudan i Libia, pośredniczyły w związku z działaniami zbrojnymi erytrejskiego ruchu separatystycznego przeciwko rządowi centralnemu Etiopii.

Notyfikacja
- (ang. notification - zawiadomienie), przekazanie informacji notą dyplomatyczną wysłaną przez państwo innemu państwu lub grupie państw. Informacja może dotyczyć wydarzeń lub decyzji mających istotne znaczenie dla nadawcy i adresata.

Rokowania (rokowania dyplomatyczne)
- jest to najstarszy i najbardziej rozpowszechniony środek pokojowego załatwiania sporów międzynarodowych. Rokowania mogą być dwustronne lub wielostronne, w zależności od ilości państw uczestniczących w sporze. Rokowania odbywają się drogą bezpośrednich rozmów (wymiany poglądów i bezpośredniego przekazywania stanowisk, niezależnie od formy, w jakiej są przekazywane: ustnie, telegraficznie itp.). Stronami rokowań są wszystkie podmioty prawa międzynarodowego. Rozpoczęcie rokowań wiąże się z uprzednią zgodą wszystkich zainteresowanych stron. W rokowaniach dominującym sposobem postępowania powinna być perswazja, siła argumentu, a nie argument siły. Jedną z podstawowych zasad wszystkich obowiązujących w trakcie rokowań jest poszanowanie suwerennej równości stron biorących udział w rokowaniach. Następną zasadą będzie na pewno wymóg poszanowania zasad prawa międzynarodowego, zasady dobrej wiary i zasady pacta sunt servanda (umów należy dotrzymywać). Na stronach rokowań ciąży obowiązek dążenia do osiągnięcia porozumienia choćby nawet za cenę kompromisów. Praktyka dyplomatyczna wykształciła różne formy prowadzenia rokowań "na szczycie" po rokowania niskiego, technicznego szczebla. Stałe misje dyplomatyczne stanowią główny kanał prowadzenia rokowań, dialogu i konsultacji między państwami. Formą mogą być również międzynarodowe konferencje i narady. Reguły rokowań dyplomatycznych skodyfikowała Konwencja Wiedeńska o prawie traktatów międzynarodowych z 1969. Historycznym przykładem były rokowania USA-ZSRR w sprawie redukcji zbrojeń.

Rokowania rozbrojeniowe
- w historii powojennych rokowań rozbrojeniowych można wyodrębnić dwa okresy. Pierwszy to lata 1945 - 1985, a drugi rozpoczął się w 1986 i trwa do dzisiaj. W każdym z nich występują rożne fazy. Rezultatem pierwszego okresu rokowań są porozumienia ograniczające wyścig zbrojeń oraz ustalające reguły i formy kontroli międzynarodowej nad realizacją przyjętych postanowień. W drugim okresie zawarto kilka znacznych umów torujących drogę innym porozumieniom, których celem jest eliminacja określonych rodzajów broni, zakaz badań, produkcji i składowania oraz obowiązek zniszczenia posiadanych zapasów. Umowami objęto również redukcję stanów osobowych sił zbrojnych. Pierwszy etap rokowań rozbrojeniowych. Rokowania rozbrojeniowe rozpoczęły się wkrótce po zakończeniu II wojny światowej. Głównym tematem debat międzynarodowych był zakaz broni jądrowej. W latach 1946-1952 działały dwie komisje: Energii Atomowej z udziałem stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ oraz Komisja Zbrojeń Konwencjonalnych. W wyniku niepowodzeń rokowań rozbrojeniowych rozwiązano obie komisje. W 1952 w ich miejsce powołano Komisję Rozbrojeniową złożonego z przedstawicieli mocarstw najbardziej zainteresowanych negocjacjami, tj. USA, ZSRR, Kanady, Wielkiej Brytanii i Francji. Jego działalność przyczyniła się do przybliżenia stanowisk tych państw w sprawie rozbrojenia. W 1959 poszerzono skład Komisji rozbrojeniowej, powołano Komitet Dziesięciu Państw, który zaprzestał działalności w 1960. Na XVI sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ w 1961 powołano Komitet Rozbrojeniowy 18 Państw z siedzibą w Genewie (od 1962 Konferencja Komitetu Rozbrojeniowego 18 Państw). W latach 1969, 1975 i 1978 jego skład powiększono do 40 państw, w tym wszystkie dysponujące bronią jądrową. Komitet nie jest organem ONZ, ale utrzymuje z nią ścisłe kontakty. Co roku przedkłada Zgromadzeniu Ogólnemu sprawozdania ze swojej działalności, a z kolei otrzymuje odeń wnioski i zalecenia dotyczące jego pracy. Debaty w Komitecie przyczyniły się do sukcesu rokowań w sprawie zawarcia układu o zakazie prób z bronią jądrową w atmosferze, przestrzeni kosmicznej i pod wodą w 1963. Komitet doprowadził do zawarcia układu o nieproliferacji broni jądrowej z 1968, układu w sprawie wykorzystywania w celach pokojowych przestrzeni kosmicznej, w tym Księżyca i innych ciał niebieskich w 1967 oraz układu o dezatomizacji dna oceanów w 1971. W wyniku prac Komitetu Rozbrojeniowego osiągnięto porozumienie, w którym po raz pierwszy sygnatariusze zobowiązali się do likwidacji określonego rodzaju broni. Była to konwencja o zakazie badań, produkcji i magazynowania broni bakteriologicznej (biologicznej) w 1972. W tym samym roku podjęto dyskusję nad przygotowaniem konwencji zastępującej Protokół Genewski z 1925 o zakazie używania na wojnie gazów duszących, trujących lub podobnych oraz środków bakteriologicznych. Po wieloletnim okresie przygotowawczym Komitetu Rozbrojeniowego w 1981 przedłożono do podpisu konwencję o zakazie i ograniczeniu stosowania niektórych broni konwencjonalnych. Zasadnicze postanowienia merytoryczne konwencji zawierały trzy protokoły. Dotyczyły one: zakazu stosowania odłamków niewykrywalnych, zakazów i ograniczeń stosowania min-pułapek i innych urządzeń oraz zakazu lub ograniczenia użyci broni zapalającej. Równolegle do negocjacji na forum Komitetu Rozbrojeniowego przebiegał dialog rozbrojeniowy między Stanami Zjednoczonymi i Związkiem Radzieckim. Rokowania rozpoczęto w 1969 w Helsinkach i Kontynuowano w Wiedniu i Genewie. W ich wyniku zawarto porozumienie SALT I o ograniczeniu zbrojeń strategicznych w 1972, a w 1979 SALT II. Oba mocarstwa podpisały również układ o ograniczeniu systemów obrony przeciw rakietowej (ABM) w 1972. Kolejnym forum, na którym toczył się dialog rozbrojeniowy były wiedeńskie rokowania rozbrojeniowe, w sprawie wzajemnej redukcji sił zbrojnych i zbrojeń w Europie Środkowej rozpoczęte 30 X 1973. Pogorszenie się stosunków radziecko-amerykańskich i wzrost napięcia międzynarodowego w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych przyczynił się do osłabienia dialogu rozbrojeniowego. Jednak nadal prowadzono rokowania rozbrojeniowe na forum sześciu gremiów: Rokowania między ZSRR i USA w sprawie broni rakietowej średniego zasięgu w Europie ("eurorakiety") rozpoczęto 30 XI 1981, a przerwane przez ZSRR w 1983; Rokowania między ZSRR i USA w Genewie w sprawie ograniczenia zbrojeń strategicznych START rozpoczęto 30 VI 1982 i przerwane w 1983; Komitet rozbrojeniowy 40 Państw kontynuował w Genewie obrady w pięciu pozostałych zespołach tematycznych na temat: zakazu prób z bronią jądrową, zakazu broni radiologicznej, gwarancji nieużycia broni jądrowej wobec państw jej nieposiadających, zakazu broni chemicznej, rozbrojenia powszechnego; Rokowania między ZSTRR, USA I Wielką Brytanią w Genewie dotyczące całkowitego zakazu prób z bronią jądrowa rozpoczęto 13 VCII 1977; Rokowania uczestników KBWE w sprawie środków budowy zaufania, bezpieczeństwa oraz rozbrojenia rozpoczęte 17 I 1984 w Sztokholmie; Wiedeńskie rokowania rozbrojeniowe 12 państw NATO i 7 państw Organizacji Układu Warszawskiego. Drugi etap rokowań rozbrojeniowych. Na przełomie 1985 i 1986 nastąpiła poprawa w stosunkach radziecko - amerykańskich, co wpłynęło na ożywienie tempa rokowań rozbrojeniowych. W styczniu 1986 ZSRR przedstawił plan likwidacji broni jądrowej do 2000 (plan Gorbaczowa). W kwietniu 1986 ZSRR wystąpił z propozycją w sprawie redukcji sił i zbrojeń w Europie od Atlantyku po Ural, obejmującej wszystkie siły lądowe i lotnictwo taktyczne państw euroatlantyckich oraz USA i Kanady włącznie z taktyczną bronią jądrową. 8 V 1987 z propozycją redukcji sił zbrojnych i zbrojeń w Europie wystąpiła Polska (plan Jaruzelskiego). 8 XII 1987 USA i ZSRR podpisały układ o likwidacji rakiet średniego i krótkiego zasięgu. Po zakończeniu rokowań w Wiedniu w sprawie redukcji sił zbrojnych i zbrojeń w Europie Środkowej w 1989 podjęte zostały nowe negocjacje zakończone po kilku miesiącach podpisaniem traktatu w sprawie zbrojeń konwencjonalnych. Porozumienie podpisało 16 państw NATO i 6 państw Układu Warszawskiego (Paryż, 19 XI 1990). Jego uzupełnieniem jest porozumienie 29 państw o ograniczeniu stanów osobowych sił konwencjonalnych (Helsinki, 10 VII 1992). Rozpoczęte w 1982 rokowania radziecko-amerykańskie w sprawie ograniczania zbrojeń strategicznych uwieńczone zostały sukcesem. Podpisany został traktat o redukcji i ograniczeniu ofensywnych zbrojeń strategicznych START (Moskwa-Waszyngton, 31 VII 1991). 3 I 1993 USA i Rosja podpisały kolejny układ o redukcji i ograniczeniu ofensywnych zbrojeń strategicznych START II. Kontynuując dialog rozbrojeniowy USA i Rosja podpisały wstępne porozumienie pozwalające im rozbudować ochronę przeciwrakietową bez naruszania postanowień układów o kontroli zbrojeń. W styczniu 1089 zwołano w Paryżu międzynarodową konferencję w sprawie przygotowywania propozycji dotyczących konwencji zakazującej stosowania broni chemicznej. Konwencję o powszechnym i całkowitym zakazie badania, produkcji, składowania i używania broni chemicznej oraz jej zniszczenia podpisało 127 państw (Paryż, 12 I 1993). Po dwudziestu latach od podjęcia trójstronnych rokowań (USA, ZSRR i Wielka Brytania) w sprawie zakazu prób z bronią jądrową osiągnięto sukces. 24 IX 1996 w Nowym Jorku podpisano Traktat o zakazie prób z bronią jądrową.

Ultimatum
- (łac. ulitmatus - ostateczny), oficjalne oświadczenia państwa skierowane do innego członka społeczności międzynarodowej, zawierające kategorycznie sformułowane warunki lub żądanie określonego działania lub jego zaniechania pod groĽbą zastosowania określonych środków przymusu w razie ich nie spełnienia w wyznaczonym terminie. W przeszłości dość często stosowane w stosunkach międzynarodowych. Zakaz stosowania groĽby użycia zawarty w Karcie NZ oznacza zarazem zakaz wysuwania ultimatum. Swoistą formę ultimatum miała treść rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ z 29 XI 1990, w której wzywano Irak, by do 15 I 1991 zastosował się w pełni do żądań ONZ. W przeciwnym razie państwa członkowskie tej organizacji upoważnione będą do "użycia wszelkich niezbędnych środków", aby wcielić w życie rezolucje ONZ. Niespełnienie tego żądania dało podstawę do rozpoczęcia działań wojennych wojsk sprzymierzonych w Zatoce Perskiej.