Jak spisano Biblię

Nowy Testament spisano całkowicie około 110-130 lat po narodzeniu Chrystusa. Mojżesz zaś żył mniej więcej 1500 lat przed Chrystusem, tak więc Biblia powstawała w ciągu 1600 lat. W tym czasie napisano też inne księgi, lecz nie należą one do Słowa Bożego. Skąd to wiadomo?

Wierzący wiedzieli bardzo wcześnie, dzięki kierownictwu Ducha Bożego, które księgi należą do Biblii, a które nie. Chrześcijanie jako wielka, powszechna wspólnota potrafili dość łatwo rozróżnić, które księgi są kanoniczne (tzn. prawdziwe), a które są apokryfami (tzn. nieprawdziwe). Niektóre z ksiąg apokryficznych warto przeczytać. Jednak uważny czytelnik wkrótce zauważy, że jest to coś innego niż Biblia. Znajdują się tam bowiem wymyślone i śmieszne historie, a także wiele błędów. Tego w Biblii się nie znajdzie.

Księgi Boże zostały więc zestawione przez zgromadzenia Ojców Kościoła czy przez sobory, ale przede wszystkim przez kierownictwo Ducha Świętego.

Wynalazek druku zmienił świat przed około 500 laty. Ktoś, kto dawniej pragnął posiadać Biblię, musiał ją odpisywać. Nie każdy mógł sobie na to pozwolić, gdyż niewielu tylko ludzi potrafiło pisać, więc ten, kto chciał mieć Biblię, musiał prosić o jej przepisanie. Kosztowało to wiele czasu i pieniędzy.

Kupowano manuskrypt (tzn. rękopis, gdyż słowo to oznacza "napisane ręką"). Odpisywano słowo w słowo, starannie, przy czym jednak nie uniknięto trudności. Popełniano też błędy przy przepisywaniu. Ktoś, kto wiele lat później odpisywał znowu z kolejnego odpisu, nie zawsze je zauważał, więc mógł je przepisać, a oprócz tego popełnić następne. Dlatego tak istotne jest, byśmy mieli najstarsze rękopisy, im bliżej bowiem jesteśmy tych pierwszych pism, tym większa pewność bezbłędności tekstu.

* * *

Biblia jest podzielona na dwie główne części - Stary Testament i Nowy Testament.

Hebrajski Stary Testament

Na Stary Testament składa się pierwszych 39 (46) ksiąg chrześcijańskiej Biblii. Księgi te są świętymi pismami narodu żydowskiego i jego religii, judaizmu. Były one pierwotnie napisane po hebrajsku i aramejsku, w antycznych językach Żydów. Wiele z tych pism jest tak starych, że obecnie niewiele można powiedzieć o ich początkach. Żydowscy pisarze co jakiś czas sporządzali kopie świętych pism hebrajskich. Jednak dokumenty w klimacie krajów biblijnych ulegały szybkiemu niszczeniu i dlatego rzadko znajdujemy bardzo stare kopie pism.

Aż do roku 1947 najstarsze hebrajskie rękopisy Starego Testamentu pochodziły z IX i X w. po Chr.

Były one kopiami pierwszych pięciu ksiąg biblijnych - Pentateuchu (Pięcioksięgu). W roku 1947 dokonano bardzo ważnego odkrycia zwojów znad Morza Martwego. Były to wczesne rękopisy z księgozbioru żydowskiej wspólnoty religijnej, która w czasach Jezusa rozwinęła się w Qumran nad Morzem Martwym. Rękopisy te są więc o prawie tysiąc lat starsze od tych z dziewiątego i dziesiątego wieku. Pomiędzy zwojami znad Morza Martwego znajdują się głównie rękopisy ksiąg Starego Testamentu z wyjątkiem Księgi Estery.

Te wczesne rękopisy z Qumran są bardzo ważne, ponieważ zawierają zasadniczo ten sam tekst co rękopisy z dziewiątego i dziesiątego wieku. Pokazują one, że tekst Starego Testamentu w ciągu tysiąca lat zmienił się bardzo mało. Uważni pisarze zrobili niewiele błędów i przeinaczeń. Jest kilka miejsc, gdzie użyto innych słów lub zwrotów, są również słowa (hebrajskie), których znaczenia nie potrafimy odkryć. Jednak możemy być pewni, że znany nam obecnie tekst Starego Testamentu jest zasadniczo taki sam, jak ten zapisany wiele stuleci temu.

Inne starożytne wersje Starego Testamentu

Tekst Starego Testamentu zachował się do dzisiaj także w formie starożytnych przekładów. Niektóre z nich potwierdzają dokładność używanego dziś hebrajskiego tekstu Starego Testamentu.

Jednym z najważniejszych tłumaczeń, bo pierwszym, jest grecka wersja Starego Testamentu Septuaginta. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa Septuaginta była używana przez mówiących po grecku żydów i chrześcijan. Anonimowy autor Listu Arysteasza sugeruje, że Septuaginta została opracowana dla Żydów mieszkających w Egipcie w czasie panowania faraona Ptolemeusza Filadelfaosa (285-246 przed Chr.).

Język grecki był głównym językiem Imperium Rzymskiego, a przynajmniej jego wschodniej części, dlatego w pierwszych wiekach chrześcijaństwa powstało także kilka innych greckich wersji Starego Testamentu. Czasami tłumaczenie greckie pozwala zrozumieć trudny fragment hebrajskiego tekstu. Nie należy jednak zapominać, że tłumaczenia mogą niekiedy być mało precyzyjne. Współczesne przekłady, aby ustrzec się niejasności zawierają w przypisach wiele wyjaśnień. W późniejszych wiekach, kiedy chrześcijaństwo dotarło do narodów mówiących innymi językami, przetłumaczono Stary Testament na łacinę (Wulgata), syryjski (Peszita) i egipski (koptyjski).

Jak skompletowano Stary Testament

Nie ma możliwości ustalenia ponad wszelką wątpliwość, w jaki sposób utworzono zbiór ksiąg, znany obecnie jako Stary Testament. Natomiast wiemy, które księgi wchodziły w skład Starego Testamentu tuż przed narodzeniem Jezusa i potrafimy ustalić, jakie księgi Jezus i Jego apostołowie uznaliby za swoją "Biblię".

W Tradycji Żydowskiej istnieje przekonanie, że to Ezdrasz (którego historia opisana jest w Księdze Ezdrasza) zebrał i ułożył księgi Starego Testamentu. Ale zbiór pierwszych pięciu ksiąg (Księgi Mojżeszowe lub Pięcioksiąg, czyli Pentateuch) oraz niektóre mowy proroków były czytane znacznie wcześniej, podobnie jak psalmy i przysłowia.

Żydzi podzielili swoje święte księgi na trzy grupy: Prawo, Prorocy i Pisma. Prawo składało się z pierwszych pięciu ksiąg Starego Testamentu (Księgi Rodzaju Księgi Powtórzonego Prawa). Choć Księga Rodzaju nie zawiera "prawa" jako takiego, została włączona do pierwszej grupy, ponieważ długo uważano, że wszystkie pięć ksiąg napisał sam Mojżesz.

Do "Proroków" zaliczono nie tylko proroctwa ludzi, takich jak Amos, Jeremiasz, Izajasz i wielu innych, ale także księgi historyczne - Jozuego, Sędziów, 1 i 2 Samuela oraz 1 i 2 Królewską. Księgi te przyporządkowano "Prorokom", ponieważ nic dotyczyły wyłącznie faktów, ale także znaczenia historii z punktu widzenia Boga.

"Pisma" obejmowały księgi mądrościowe (głównie sentencje) Przysłów, Koheleta, Hioba - pewne napisane później księgi historyczne, takie jak Ezdrasza, Nehemiasza i Kronik oraz jedną prorocką Księgę Daniela.

Wiadomo, że w czasach Jezusa hebrajskie Pismo Święte składało się z trzydziestu dziewięciu ksiąg znanych jako Stary Testament. Większość ksiąg Starego Testamentu jest cytowana w Nowym Testamencie. Na tej podstawie można ustalić, które księgi były znane Jezusowi i Jego uczniom.

Oprócz trzydziestu dziewięciu ksiąg Starego Testamentu, Żydzi mieli także inne święte pisma, nazywane apokryfami, których nie traktowali na równi z Księgami Starego Testamentu. Jednak wśród czytających Septuagintę cieszyły się one takim samym szacunkiem.

W jaki sposób dotarł do nas Nowy Testament

W przypadku Starego Testamentu mieliśmy ledwie wystarczającą ilość informacji, żeby zrekonstruować jego historię. W przypadku Nowego mamy nawet więcej niż potrzeba! Uczeni dysponują tysiącami starych rękopisów Nowego Testamentu. Muszą decydować, które z nich są najbardziej godne zaufania, najbliższe oryginału.

Nowy Testament został pierwotnie spisany po grecku. Uczeni posiadają wiele greckich rękopisów, do których mogą się odwoływać. Dodatkowo posiadają wczesne tłumaczenia Nowego Testamentu - na łacinę, syryjski, egipski (koptyjski) i wiele innych języków. Mogą także odwoływać się do cytatów z Nowego Testamentu (choć te są często nieścisłe), zawartych w dziełach wczesnochrześcijańskich pisarzy i teologów.

Większość greckich rękopisów zawiera wersję Nowego Testamentu ujednoliconą w piątym wieku po Chr. Ta właśnie wersja została wydrukowana jako pierwsza w roku 1516 przez holenderskiego uczonego Erazma z Rotterdamu. Aż do tego czasu nikt nie kwestionował poprawności tego tekstu.

Niektóre wydania Biblii, ukazujące się w ciągu następnych dwóch stuleci, zawierały przypisy mówiące, w jakich miejscach inne rękopisy różniły się od standardowej wersji Nowego Testamentu. Najistotniejsze różnice odnotowuje tekst Stetanusa, na kanwie którego w Anglii powstała Biblia Króla Jakuba (1611) i wersja Elzewira (1633). Ta ostatnia stała się wzorcem dla przekładów Nowego Testamentu w Europie (znany jest on jako Tekst Przyjęty, Texttls Receptur).

Jednak w osiemnastym i dziewiętnastym stuleciu uczeni zaczęli sięgać głębiej do historii Nowego Testamentu. Odkryli, że wiele starszych rękopisów Nowego Testamentu różniło się od standardowego tekstu z piątego wieku. Wykazali, że zbadanie wieku i jakości rękopisu jest istotniejsze od ilości zachowanych kopii. Inni naukowcy odkryli, że rękopisy można podzielić na "rodziny" zawierające podobny tekst.

Obecnie wiemy, że starsze "rodziny", takie jak "Aleksandryjska" czy "Zachodnia", są bliższe oryginału niż standardowy tekst z V wieku.

W jaki sposób kopiowano rękopisy

Przed wynalezieniem druku na Zachodzie w piętnastym wieku, wszystkie rozpowszechniane pisma przepisywane były ręcznie. Zazwyczaj kilku skrybów jednocześnie przepisywaio pod dyktando. Jeśli jeden z nich słabiej słyszał

Kiu.szlor Sn'. Kalarzv pr na Gcirzc SvnUj, gdzie odkryto Kodeks Svnajski - jeden z najważniejszvch greckich rękopisdw Nowego Testamentu lub nie skupił się odpowiednio, pojawiały się pomyłki. Czasami nawet pisarzowi, który samodzielnie przepisywał oryginalny tekst, zdarzało się odczytać go niewłaściwie lub pomylić się w inny sposób. Na posiadanie prywatnego rękopisu stać było bardzo niewielu ludzi. Ich wyrób byt kosztowny, dlatego kościoły chrześcijańskie posiadały zwykle pojedyncze rękopisy, z których mogli korzystać wierni przychodzący do świątyni.

Pierwsze kopie Nowego Testamentu były prawdopodobnie zapisane na zwojach zrobionych z papirusu, skóry lub pergaminu. Ale prawdopodobnie mniej wiecej w drugim wieku zaczęła pojawiać się forma książkowa, jakiej używa się obecnie (Kodeks), a która jest znacznie poręczniejsza niż zwoje.

Wiarygodny tekst

Nowego Testamentu Najbardziej cenione grupy rękopisów Nowego Testamentu to: Papirusy Bodmera (z których je den pochodzi z końca drugiego wieku) i Papirusy Chester Beatty (prawdopodobnie z początku trzeciego wieku); zawierają one jednak tylko fragmenty Nowego Testamentu; pochodzący z czwartego wieku Kodeks Svnajski, obejmuje cały Nowy Testament, oraz Kodeks Watykański dochodzący aż do Listu do Hebrajczyków 9,13. Kodeksy zostały prawdopodobnie wykonane przez zawodowych skrybów w egipskiej Aleksandrii.

Wymienione rękopisy były podstawą greckiej wersji Nowego Testamentu, sporządzonej w dziewiętnastym wieku przez uczonych Westcotta i Horta. Większość uczonych zgadza się, że wersja ta jest dokładniejsza od standardowego tekstu z piątego wieku, wykorzystanego przy tworzeniu wielu poprzednich wersji.

Dwa pełniejsze zbiory papirusów Bodmera i Chester Beatty zostały odkryte już po ukazaniu się wersji Westcotta i Horta. Zostały one razem z innymi źródłami wykorzystane w pracach nad jeszcze doskonalszą wersją Nowego Testamentu.

Odkryto jeszcze inne zwoje papirusowe. Trudno jest określić, który z rękopisów jest najlepszy należy uważnie badać i porównywać ich treść.

Przez ostatnie 250 lat wielu uczonych pracowało wytrwale i starannie, aby złożyć tekst Nowego Testamentu jak najbliższy temu, co napisali jego autorzy Pozostało tylko kilka nieznanych fragmentów, co do których istnieją wątpliwości związane jedynie z doborem słów. Jednak żadna ze współczesnych wersji nie wzbudza jakichkolwiek wątpliwości co do podstawowego znaczenia Nowego Testamentu.

W jaki sposób zebrano księgi Nowego Testamentu

Choć nic zachowało się wiele bezpośrednich dowodów z najwcześniejszych lat, mamy dziś dosyć klarowny obraz tego, w jaki sposób Nowy Testament przybrał swój obecny kształt. Pierwsze gminy chrześcijańskie opierały się prawdopodobnie na praktyce żydowskich synagog i w czasie spotkań czytano fragmenty Starego Testamentu. Ponieważ jednak chrześcijanie ci czcili Jezusa Chrystusa, było dla nich naturalnym dodanie do czytań opisu jakiegoś fragmentu Jego życia i nauczania. Na początku mogło to mieć formę świadectwa z pierwszej ręki, pochodzącego od kogoś, kto osobiście znał Jezusa. Jednakże, w miarę upływu czasu, Kościołów przybywało, natomiast naocznych świadków ubywało. Stało się więc konieczne zapisanie tych świadectw. W ten właśnie sposób powstały cztery Ewangelie (Mateusza, Marka, Łukasza i Jana), które oczywiście odgrywały ważną rolę w nabożeństwach i życiu pierwotnych Kościołów.

Apostołowie i inni przywódcy chrześcijan pisali listy do poszczególnych Kościołów i osób. Ponieważ listy te zawierały ogólne wskazówki dotyczące życia i wiary chrześcijańskiej, wkrótce dostrzeżono ich użyteczność dla całego Kościoła. Dzieje Apostolskie zostały zaakceptowane, ponieważ były kontynuacją Ewangelii wg św. Łukasza. Są one jedynym pełnym opisem początków chrześcijaństwa.

Wiemy, że do roku 200 po Chr. Kościół używał oficjalnie tylko czterech Ewangelii i żadnych innych; istniały także fikcyjne opowieści o Jezusie, poprzedzone listami przywódców chrześcijańskich, którzy nastali po apostołach. Ale główny nurt Kościoła akceptował jedynie Ewangelie Mateusza, Marka, Łukasza i Jana, im tylko przyznając autorytet w sprawach życia i nauczania Jezusa. Do tego czasu także listy Pawła uznano powszechnie za pisma dorównujące wagą Ewangeliom.

Pozostałe księgi Nowego Testamentu zaakceptowano powszechnie później. Na przykład Apokalipsa św. Jana była z pewnością czytana w 11 w., ale dopiero w I11 w. została ogólnie przyjęta. List do Hebrajczyków znano pod koniec I w., ale aż do IV w. po Chr., częściowo ze względu na wątpliwości dotyczące tego, czy był on napisany przez Pawła, nie był aprobowany przez niektóre Kościoły.

2 List św. Piotra, 2 i 3 List św. Jana, List św. Jakuba, List św. Judy także musiały przez pewien czas czekać, zanim zostały uznane przez Kościół jako Pismo Święte. Być może ostrożność Kościoła wynikała z wątpliwości w stosunku do ich autorstwa i tego, że mają one charakter raczej prywatny. Pierwotnym kryterium zaliczenia listu do Nowego Testamentu była jego przydatność do czytania publicznego. Jeśli więc nie nadawał się do tego celu, jego użyteczność wydawała się ograniczona.

O tym, które pisma są użyteczne i powinny być zaliczone do Nowego Testamentu, nie zdecydowała arbitralnie żadna rada. Wraz z upływem czasu Kościół odkrył, że niektóre pisma cieszą się oczywistym i powszechnym autorytetem, a jednocześnie są pomocne i niezbędne do wzrostu Kościoła. Na Soborach w Laodycei (363 r. po Chr.) i Kartaginie (397 r. po Chr.) biskupi spisali listę tych pism i w ten sposób zebrano księgi Nowego Testamentu, z wyjątkiem Apokalipsy św. Jana, która nie znalazła się na liście w Laodycei.

Przede wszystkim Kościoły chciały uzyskać pewność, że listy włączone do Nowego Testamentu są rzetelnym świadectwem życia i pracy apostołów - ludzi, którzy byli najbliżej Jezusa.

Jak spisano Biblię?