Fundatorem popiersia-pomnika Mikołaja Kopernika znajdującego się w katedrze św. św. Janów w Toruniu był wojewoda nowogrodzki książę Józef Aleksander Jabłonowski, który w dobie panowania Augusta III należał do nielicznych postępowych magnatów okresu Oświecenia. Otrzymał staranne wykształcenie w kraju, które następnie uzupełnił w czasie podróży zagranicznej w latach 1729-1731 do Francji, Włoch, Niemiec, Holandii i Anglii. Zainteresował się astronomią i pozostał jej wierny do końca swego życia. W roku 1762 będąc w Rzymie zwrócił papieżowi Klemensowi XIII szczególną uwagę na teorię Kopernika. Bawiąc między 13 a 20 października 1765 roku w Toruniu, przedstawił magistratowi toruńskiemu swój projekt fundacji pomnika Mikołaja Kopernika. Jego oferta przyjęta została z entuzjazmem. Od tego czasu Jabłonowski był w stałym kontakcie z Radą Miejską, która informowała go o miejscu na Rynku Staromiejskim, które miało być przeznaczone pod przyszły pomnik. 10 marca 1766 r. podjęto decyzję o ustawieniu pomnika obok studni na Rynku Staromiejskim naprzeciw gospody "Pod Trzema Koronami". Przed nadejściem zimy sprowadzono posąg do Torunia, rozczarował on jednak magistrat swymi niewielkimi rozmiarami i kiepskim wyglądem, oczekiwano bowiem okazałego pomnika. Tymczasem przysłano popiersie wysokości ok. 87 cm, wykonane z białego marmuru, j umieszczone na niewielkiej podstawie wspartej na czworograniastym: cokole wysokości ok. 145 cm, który wykonany został z ciemnego: żyłkowatego marmuru. Postać astronoma została ujęta wprost, głowa mała, lekko uniesiona do góry. Włosy sięgają szyi, ułożone w cztery wałki, zakrywają czoło. Z prawej strony popiersia widnieje sygnatura W. ROIOWSKI SKULP. (Anno 1766 D. 28) JUNII CRACOWIEN. Na cokole pomnika wyryty w języku łacińskim napis: "Mikołajowi Kopernikowi urodzonemu 19 lutego 1473 roku, zmarłemu i 24 maja 1543 roku. Obywatelowi Prus, Polakowi w Toruniu kolebkę mającemu..." Popiersie przedstawia sobą przeciętną wartość artystyczną produkcji krakowskiego rzeźbiarza cechowego Wojciecha Rojowskiego.
Do wystawienia popiersia na widok publiczny nie doszło. W roku 1783 wyjaśniano to podając takie między innymi powody: że jest zły z samego tylko krakowskiego kamienia i dziwacznego napisu i Rada Miasta Torunia nie uważa za stosowne wystawić go na widok publiczny. I tak przez następne lata popiersie przechowywane było w Ratuszu w drewnianym przepierzeniu, jednak gdy księżna Izabela Czartoryska czyniła starania o odkupienie pomniczka magistrat nie wyraził zgody na sprzedaż.
Sprawą popiersia Kopernika zainteresowano się ponownie, kiedy Rada Stanu Księstwa Warszawskiego opuściła zajętą przez Austriaków Warszawę i przeniosła się do Torunia, gdzie rezydowała w okresie od 28 kwietnia do 11 maja 1809 roku. Na ostatnim posiedzeniu Rady w dniu 11 maja na wniosek Stanisława Staszica podjęto uchwałę "Sesja 342" dotyczącą ufundowania Toruniowi miastu narodzin wielkiego Polaka pomnika Mikołaja Kopernika. Założenie kamienia węgielnego pod przyszły pomnik miało nastąpić 15 sierpnia 1809 r., jednak w rzeczywistości uroczystość odbyła się 20 września tego roku. Dnia 7 stycznia 1810 roku zapadłą decyzja o zgromadzeniu przy poparciu całego narodu funduszu potrzebnego na postawienie pomnika. Wiadomo jednak, że po Kongresie Wiedeńskim z roku 1815, Toruń został ponownie wcielony do Prus, a pomnik, którego inicjatorem był Stanisław Staszic, a wykonawcą Thorwaldsen odsłonięty został 11 maja 1830 roku nie w Toruniu, a w Warszawie, niestety już po śmierci jego inicjatora. (Staszic zmarł w roku 1824).
Należy przypuszczać, że właśnie za sprawą Stanisława Staszica przypomniano sobie o zalegającym w ratuszowej piwnicy popiersiu Mikołaja Kopernika i przeniesiono je z ratusza do kościoła św. Jana, gdzie zostało ono umieszczone w kaplicy Aniołów Stróżów. Wiemy, że znajdowało się ono w tym miejscu z pewnością już w roku 1812, kiedy w Toruniu przebywał sam Julian Ursyn Niemcewicz. Zwiedzał on wówczas kościół św. Jana i napisał o posągu Kopernika: "ufundowany przez księcia Jabłonowskiego, wykonany z białego marmuru, znajdujący się w kościele wśród zapasów mąki i sucharów dla armii Napoleona". Prawdopodobnie również sam cesarz miał możliwość podziwiać to popiersie podczas swej wizyty w roku 1812.
Popiersie Mikołaja Kopernika z toruńskiej katedry św. Janów przechodziło nieco burzliwe dzieje. Jest to jednak pierwszy na świecie pomnik ufundowany Mikołajowi Kopernikowi przez gorliwego zwolennika jego teorii.