Jerzy Gołowanow

Główne tematy Księgi Rodzaju

Mówi±c o Księdze Rodzaju, trzeba zdawać sobie sprawę z tego, że bez względu na to, jak stare s± wykorzystane przy jej tworzeniu tradycje, ostateczna redakcja tej księgi (jak zreszt± i całego Pięcioksięgu) została dokonana dopiero w okresie po wygnaniu. Zatem zarówno pisarzem, jak i odbiorcami byli przedstawiciele społeczeństwa, które miało konkretne potrzeby i konkretna mentalno¶ć, ukształtowana przez do¶wiadczenie wygnania. Księga Rodzaju może być więc potraktowana jako pewna refleksja nad wydarzeniami, które do¶wiadczyli wygnańcy, jest to tez przestroga i poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o przyczynach tej tragedii.

Cał± Księgę Rodzaju można stre¶cić jednym wyrazem hebrajskim toledot, który oznacza dosłownie „urodzenia”, ale bardziej przyjęte jest pojmowanie tego wyrazu jako „genealogia” b±dĽ „pochodzenie”. Od samego bowiem pocz±tku redaktor Księgi Rodzaju konsekwentnie przedstawia historię Izraela (a zarazem całej ludzko¶ci) od pocz±tku stworzenia do Dwunastu Patriarchów.

Oczywi¶cie, genealogia stanowi jedynie formę przekazywania tre¶ci, wprowadza pewna atmosferę „rodzinn±”w dzieje. Wskazuje ona na zasadnicze pokrewieństwo całego stworzenia i na pocz±tkow± harmonię w ¶wiecie.

Je¶li chodzi o inne gatunki literackie obecne w Księdze Rodzaju, należy wymienić gatunek mitologiczny. Odnosz± się do niego przede wszystkim dwa opowiadania o stworzeniu (Rdz 1,1 –2,4 i Rdz 2,4b-7). Jest to swoisty wstęp do cało¶ci Księgi, zaczerpnięty prawie w cało¶ci z mitologii babilońskiej (która z kolei wzorowała się na poematach mitologicznych Sumerów). Pierwszy opis został ukształtowany jako poemat, który jest rozwinięciem opisu drugiego (wcze¶niejszego). Ze względu na swoj± wtórno¶ć nie jest niczym innym jak wstępem, dodatkiem konwencjonalnym. Stało się tak ze względu na generalnie lekceważ±cy stosunek Hebrajczyków do zagadnień kosmologicznych.

Ważniejszy jest natomiast opis umieszczenia człowieka w Edenie (Rdz 2,8-25). Jest to wła¶ciwy pocz±tek Księgi i w ogóle całego Starego Testamentu. Pojawia się bowiem tam pojęcie „ziemi doskonałej”, „ziemi obiecanej”, któr± autor okre¶la wyrazem gan-eden – „miły ogród”. Jest to pocz±tek dziejów ludzko¶ci, ponieważ w mentalno¶ci Hebrajczyków człowiek staje się kim¶ dopiero gdy posiada ziemię [1] . Jest to pierwsza wzmianka o erec zawat halaw udewasz - ”ziemi opływaj±cej w mleko i miód” [2] . Umieszczenie człowieka w Edenie stało się pocz±tkiem jego dziejów. Był to „miły ogród” zarówno pod względem harmonii między człowiekiem a natur± (Rdz 2,9.16.19.) jak i pod względem stosunków międzyludzkich (Rdz 2,23-25). Oczywi¶cie, działo się tak ze względu na błogosławieństwo Boże. Ważnym faktem jest brak zobowi±zań ze strony człowieka. Człowiek jest de facto jedynie odbiorc± darów Bożych.

Autor jednak szybko przechodzi do następnego etapu odwiecznego cyklu dziejów ludzko¶ci. Jego powygnaniowe do¶wiadczenie zmusza do ukazania kresu tej szczę¶liwo¶ci, której do¶wiadczał pierwszy człowiek w Edenie, podobnie jak przodkowie autora w Ziemi Kanaan.

W Rdz 3 redaktor zamieszcza opowiadanie o wygnaniu. Wła¶nie wygnanie z „miłego ogrodu”, z tej pierwszej Ziemi Obiecanej jest najważniejsze w opowiadaniu. Nie zależało chyba autorowi na ukazaniu rzeczywisto¶ci grzechu. Było to oczywiste dla jego odbiorców. Ważniejsze były tu konsekwencje –wygnanie, którego do¶wiadczyli przodkowie społeczno¶ci, do której Księga Rodzaju była adresowana.

Należy zwrócić uwagę, że zakaz, który złamali pierwsi ludzie, miał charakter kultyczny. Taki sam charakter maj± zakazy dotykania góry Synaj (Wj 19,12) i zbliżania się do przybytku (Lb 18,7), a także wiele innych. Zawsze była taka sama sankcja: ¶mierć. Łamanie prawa kultycznego doprowadziło do wygnania do Babilonii, stad też w pierwszym grzechu ludzko¶ci doszukiwano się przekroczenia nakazu rytualnego. Tzw. „poznanie dobra i zła” może się odnosić do zakazanej wiedzy t, zwi±zanej z kultami bóstw obcych. Dlaczego wiedza? W ¶rodowisku babilońskim kult był nierozerwalnie zwi±zany z nauka, kapłani byli jednocze¶nie mędrcami, którzy badali zjawiska natury (szczególnie astronomiczne), uprawiali jednym słowem „wiedzę tajemn±”, zastrzeżon± jedynie dla wyznawców ich religii. Podobnie się działo też w¶ród kapłaństwa egipskiego. Powodowało to zrozumiała niechęć ortodoksyjnych Izraelitów do wiedzy, która mogła zaszkodzić ich wierze. Kilkadziesi±t lat spędzonych na wygnaniu w Babilonii nauczyło Judejczyków zachowawczego stosunku do jakże atrakcyjnej wiedzy bardziej rozwiniętych pod względem kulturowym mieszkańców Babilonii.

Kluczowym wersetem tego rozdziału jest Rdz 3,23:

„I odesłał go JHWH Bóg z ogrodu Eden, aby pracował (przy) glebie, (z) której był wzięty, stamt±d”(tł. wł.)

Wygnanie więc zakłada ciężka pracę [3] . Kojarzy się to wyraĽnie z niewola w Egipcie i z wygnaniem do Babilonii. Jednorazowe wydarzenie, które przeżył autor i jego odbiorcy w Babilonii, stało się modelem, rz±dz±cym całymi dziejami narodu.

Fragmenty, dotycz±ce Kaina (Rdz 4,1-16) i Lameka (Rdz 4,23-24) s± ciekaw± ilustracja stosunków, panuj±cych w społeczeństwie Judejczyków w okresie wygnania. S± to informacje tym bardziej cenne, że historiografia biblijna pomija w zasadzie ten okres w opisie dziejów. Trochę więcej wiadomo o niewoli w Egipcie, w którym relacje społeczne w Izraelu były również napięte [4] .

Kain i Lamek s± przedstawicielami społeczeństwa, które zostało wyobcowane ze swojego ¶rodowiska, które straciło oparcie we własnej tradycji i przechodzi trudny proces przystosowania się do nowych warunków życia. Ilustruje to prawdę, że kara najczę¶ciej nie powoduje poprawy, lecz wręcz przeciwnie –pogorszenie. W Księdze Rodzaju redaktor konsekwentnie rozwija temat zepsucia się wygnańców, aż dochodzi do momentu przełomowego, którym był potop.

W opowiadaniu o potopie widać oczywi¶cie jego mitologiczne korzenie [5] , lecz jest to przede wszystkim opowiadanie o sytuacji wygnańców babilońskich, zagubionych w morzu innej kultury, narodu i religii, często wrogiej i wywołuj±cej poczucie zagrożenia i „pochłonięcia”. Ilustruj± to dobrze psalmy:

„gdyby Pan nie był po naszej stronie, gdy ludzie przeciw nam powstawali,

wtedy połknęliby nas żywcem, gdy ich gniew przeciw nam zapłon±ł:

wówczas zatopiłaby nas woda, przepłyn±łby nad nami potok;

wówczas przelałyby się nad nami wezbrane wody” (Ps 124,2-5)

Niezwykle ważna role odgrywa tu postać Noego. On i jego rodzina s± tzw. „Reszt± Izraela”, o której tak często mówili prorocy:

„Reszta powróci, Reszta z Jakuba do Boga Mocnego.

Bo choćby lud twój, o Izraelu, był jak piasek morski, Reszta z niego powróci. Postanowiona jest zagłada, która dopełni sprawiedliwo¶ci.”(Iz 10,21-22)

S± to słowa, które się odnosiły do Izraela przedwygnaniowego jako przestroga i przepowiednia. Podobny schemat też widać w opowiadaniu o potopie. Noe i jego bliscy stali się „Reszt±”, gdy wszyscy inni zginęli w wodach potopu. Zapewne jest to aluzja do losu większo¶ci wygnańców z Judy i Izraela, którzy asymilowali się z Babilończykami i rozpłynęli się w ich „morzu”.

Charakterystyczny jest tez grzech ludzko¶ci przedpotopowej. Chodzi o to, że szukaj±c sobie żony, „brali je sobie za żony, wszystkie, jakie im się tylko podobały.” (Rdz 6,2). Jest to znów przestępstwo przeciwko prawu religijnemu, które głosi w odniesieniu do innych narodów: „nie możesz brać ich córek za żony dla swych synów” (Wj 34,16). Był to problem szczególnie bolesny dla wygnańców, z których wielu jeszcze przed powrotem do Judei miało współmałżonków z innych narodów (Ezd 9-10) [6] . Dlatego też ta pozornie błaha sprawa wywołała tak wielkie oburzenie Boga, że zesłał zagładę na cała ludzko¶ć.

Przymierze z Noe w Rdz 9 stanowi odpowiednik odnowienia przymierza z Neh 10. W obu przypadkach przymierze jest zawierane na nowo (Bóg błogosławi Noemu podobnie jak Adamowi w Edenie, a formuła przymierza w dokumencie, spisanym przez judzkich repatriantów jest podobna do przymierza mojżeszowego), a podstaw± trwało¶ci przymierza ma być zachowywanie przez „Resztę”praw i nakazów.

Od rozdziału 12 i aż do końca Księgi Rodzaju mamy do czynienia ze zbiorem sag. S± to zapewne bardzo archaiczne podania, zawieraj±ce opisy dziejów „herosów”, założycieli i protoplastów narodu.

Liczne opowiadania, zawieraj±ce bardzo barwne opisy dziejów wielkich mężów, dotycz± w zasadzie trzech osób: Abrahama, Izaaka i Jakuba. Każda z tych osób zawiera swoje własne przymierze z Bogiem w konkretnej wizji. Jest to zgodne z pewna konwencj± religijn±, która wywodzi się z tradycji nazywania Boga:

„Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Bóg Jakuba” (Wj 3, 15)

Opis dziejów Abrahama zaczyna się od „umieszczenia”go w ziemi. Nakaz: „WyjdĽ z twojej ziemi rodzinnej i z domu twego ojca do kraju, który ci ukażę.” (Rdz 12,1) wyraĽnie odpowiada „umieszczeniu” Adama w ogrodzie Eden. Schemat ponownie ma swoje zastosowanie. Bóg prowadzi Abrahama do Ziemi Obiecanej, w której czeka go błogosławieństwo (Rdz 12,2n). Schemat jednak nie pozwala od razu zamie¶cić tu opis przymierza. Przymierze bowiem zawsze było zawierane po powrocie z wygnania. Tak było w przypadku Mojżesza, tak było, gdy wygnańcy wrócili do Jerozolimy. Więc autor zamieszcza opis wygnania Abrahama. W Rdz 12,9-20 Abraham wędruje do Egiptu z powodu głodu. Dokładnie tak samo post±pił nieco póĽniej Jakub wraz ze swoimi synami, aby zapocz±tkować „niewolę egipsk±”. Nie ma tu wprawdzie mowy o grzechu, lecz wielka schematyczno¶ć, a nawet pewna sztuczno¶ć tego, wyraĽnie wtr±conego fragmentu ukazuje wielkie przywi±zanie redaktora Księgi Rodzaju do schematu, do modelu, który został wypracowany na skutek wygnania babilońskiego, które stało się wzorem dziejów Izraela w ogólno¶ci.

Zreszt± w ogóle autor wystrzega się mówić o grzechach patriarchów (Abrahama, Izaaka i Jakuba). S± to postacie wyidealizowane. Jest to tez zgodne z ówczesnym nurtem historiografii Judzkiej, spod pióra której wyszły przecież Księgi Kronik [7] .

Opis przymierza z Abrahamem [8] wi±że się z wizj± (Rdz 15,17) i z nakazami, które Bóg daje Abrahamowi. Wymieniony został tylko jeden - obrzezanie, ale wypowiedĽ Boga: „służ Mi i b±dĽ nieskazitelny” (Rdz 17,1) sugeruje, że były też inne. Zreszt± też tradycja, zawarta w Talmudzie przekazuje nam informację o tym, że Abraham zachowywał całe prawo mojżeszowe [9] . Chyba podobnie s±dził też redaktor powygnaniowy.

Charakterystyczny jest też tekst Rdz 12,8, w którym jest mowa o zbudowaniu ołtarza przez Abrahama w ziemi Kanaan, ofiara też towarzyszyła zawarciu przymierza w Rdz 15.

Następn± postaci± jest Izaak. Redaktor raczej sk±pi informacji na jego temat. Być może nie mógł dotrzeć do odpowiedniej tradycji. Autor więc skopiował opis jednej z wędrówek Abrahama do króla Abimeleka w Gerarze z Rdz 20 i pozmieniawszy imiona, wstawił w opis dziejów Izaaka (Rdz 26). W czasie głodu Bóg zakazał Izaakowi i¶ć do Egiptu (Rdz 26,2) i skierował go do kraju Filistynów, do Geraru [10] . Tam, na wygnaniu, Bóg zawiera z nim przymierze. Jest ono standardowe: przyrzeczenie ziemi i błogosławieństwa. Poza tym Bóg stawia Izaakowi za wzór Abrahama, o którym mówi Bóg:

„Abraham był mi posłuszny - przestrzegał tego, co mu poleciłem: moich nakazów, praw i pouczeń».” (Rdz 26, 5)

Potem jednak, zgodnie ze schematem, następuje wyj¶cie z „ziemi wygnania” (Rdz 26,17nn) i posiadamy tez wzmiankę o czynno¶ciach kultycznych Izaaka (Rdz 26,25), który zbudował w Ziemi Obiecanej ołtarz. Aby zachować spójno¶ć schematu i wyja¶nić, dlaczego przymierze nie zostało zawarte po wygnaniu, autor przedstawia „kraj wygnania”jako czę¶ć Ziemi Obiecanej (jak to zreszt± w istocie i było):

„ tobie i twemu potomstwu oddaję wszystkie te ziemie” (Rdz 26,3)

W opowiadaniu o Jakubie autor już ¶ci¶le trzyma się schematu, ponieważ tradycje o Jakubie były prawdopodobnie dosyć obfite. Bóg zawiera z nim przymierze w czasie wędrówki (kojarzy się to jednoznacznie z przymierzem na górze Synaj). W Rdz 28,10-22 zawiera się wizja Jakuba z formuł± zawarcia przymierza. Znów powtarza się obietnica ziemi i błogosławieństwo. Z kolei „prawem przymierza”stała się dziesięcina, któr± zobowi±zał się Jakub składać w ofierze z całego swojego dobytku.

Po powrocie z wygnania Jakub ma dwie wizje Boga: Rdz 32,2 i Rdz 32,25nn. PóĽniej znajdujemy opisy jego czynno¶ci kultycznych, podobnych zreszt± do tego, co robili Abraham i Izaak. Jakub buduje ołtarze dla Boga w Sychem (Rdz 33,20) i w Betel (Rdz 35,14). W Betel następuje również odnowienie przymierza z Bogiem. Przypomina to odnowienie przymierza w czasach Ezdrasza i Nehemiasza, o którym była już mowa.

Od rozdziału 37 autor opowiada dzieje synów Jakuba, ale koncentruje się zasadniczo na Józefie. Jest to zrozumiałe ze względu na to, że kolebk± państwowo¶ci Izraela był teren zwany „wzgórzami Efraima”, a przecież Efraim był synem Józefa. Poza tym większo¶ć tradycji, dotycz±cych patriarchów pochodziła z północy, z Izraela, w którym Efraim odgrywał tak± sama rolę jak Juda w państwie południowym.

Jednak najważniejsz± cecha tych końcowych rozdziałów Księgi Rodzaju jest to, że autor dopasowuje do swojego modelu już nie jednostkę, lecz cały naród. Opowiadanie o Józefie jest jednocze¶nie histori± wygnania do Egiptu, ale już nie jednej osoby, jak to było w przypadku Abrahama, lecz całego narodu. Zmianie ulega też stosunek autora do bohaterów opowie¶ci. Podobnie jak we własnej historii redaktora i jego odbiorców, wygnanie stało się kar± za przestępstwo, za grzech przeciwko prawu, w którym znajdujemy zapis, dotycz±cy Izraelitów:

„ nie powinni więc być sprzedawani jak niewolnicy.” (Kpł 25,42)

Podobna postawa, czyli sprzedawanie współplemieńców obcokrajowcom, była ostro piętnowana przez proroków w okresie tuż przed wygnaniem. Np. tak mówił Amos, przepowiadaj±c zagładę Izraela:

„tak mówi Pan: ... nie odwrócę tego [wyroku], gdyż sprzedaj± za srebro sprawiedliwego, a ubogiego za parę sandałów” (Am 2,6)

Dla autora był ten grzech zapewne jedna z przyczyn wygnania i dlatego opowiadanie o Józefie było zrozumiałe dla jego współczesnych, tym bardziej, że podobne zjawiska miały miejsce tez po powrocie z wygnania. Nehemiasz piętnował niemiłosiernych bogaczy tymi oto słowami:

„wy sprzedajecie braci swoich, i oni wam się zaprzedaj±” (Neh 5,8)

Zatem historia Józefa była zarazem wyja¶nieniem przyczyn niewoli egipskiej, wygnania babilońskiego i przestrog± przed powtórzeniem podobnej sytuacji.

Podsumowuj±c, należy stwierdzić, że Księga Rodzaju jako cało¶ć jest ilustracj± pewnego modelu dziejów Izraela, który ogólnie można okre¶lić jako „model ruchu cyklicznego”. Bohaterzy Księgi Rodzaju nieustannie wędruj± z Ziemi Obiecanej na wygnanie i z powrotem [11] , przy czym przyczyn± wygnania jest najczę¶ciej grzech, a w trakcie powrotu albo w chwili przyj¶cia do ziemi ma miejsce zawarcie przymierza. W przymierzu zawiera się obietnica ziemi, płodno¶ci i błogosławieństwo, poł±czone z wymaganiem przestrzegania prawa.

[1] Odnosi się to zarówno do koczowników, dla których podstaw± egzystencji było posiadanie dobrych pastwisk, jak i do rolników, dla których Ľródłem utrzymania była gleba. W równym stopniu ważna była ziemia też dla mieszkańców miast, którzy mogli istnieć jedynie dzięki konsumpcji płodów ziemi i pastwiska.

[2] Po raz pierwszy ten zwrot występuje w Wj 3,8 na okre¶lenie ziemi Kanaan.

[3] Por. Rdz 3,17-19.

[4] Por. Wj 2,13.

[5] Jest to w zasadzie spreparowany i skrócony poemat mezopotamski Enuma Elisz.

[6] Charakterystyczne, że Ezdrasz w modlitwie pokutnej za przestępców wyznaje, że jego zdaniem wygnanie do Babilonii było wła¶nie kar± za małżeństwa mieszane.

[7] Inaczej, niż w Księgach Samuela i Królewskich Księgi Kronik wyraĽnie idealizuj± postacie Dawida i Salomona, wystrzegaj±c się mówienia o ich grzechach i błędach. Jest to zwi±zane z dydaktycznym celem tych ksi±g, w których Dawid i Salomon odgrywaj± role wzorów postępowania.

[8] A raczej opisy, każdy z których pochodzi ponadto z różnych tradycji: Rdz 15 i Rdz 17.

[9] Podobnie Talmud mówi tez o innych patriarchach. Jest to zapewne przesada, ale ukazuje tendencję, która była zapocz±tkowana w okresie kształtowania się Księgi Rodzaju.

[10] Być może było też na odwrót, czyli opis wędrówki do Geraru jedynie pomyłkowo znalazł się w opisie dziejów Abrahama, a pierwotnie należał do dziejów Izaaka.

[11] Jest to schemat typowy dla mentalno¶ci nomady, który ustawicznie wędruje w poszukiwaniu lepszych pastwisk i ci±gle marzy o pastwiskach doskonałych, „opływaj±cych mlekiem i miodem”, które uznaje za dar Boży i za oznakę Bożego błogosławieństwa.