Ariel (Wiktor) Szual-Koliński

Wstęp

Pozwoliłem sobie na krótki wstęp gwoli wyja¶nienia celu i sensowno¶ci zamieszczenia na stronie synagogi materiałów informacyjnych, dotycz±cych religii znanej pod nazw± „Judaizm”. Tak się składa, że w licznych rozmowach z ludĽmi, obojętnie, wykształconymi, czy tez nie, okazuje się, że panuje niemal powszechna ignorancja, zwi±zana z nauka i praktyk± naszej religii.
Dlatego też, zważaj±c na poważne braki informacyjne w tej dziedzinie, jako nauczyciel religijny – melammed, rozpoczynam cykl krótkich esejów, po¶więconych krótkiemu omówieniu kilku zagadnień, zwi±zanych z Judaizmem współczesnym i starożytnym. Pragn±cych pogłębić swoj± wiedzę na temat biblijnych podstaw i Ľródeł Judaizmu odsyłam do wykładów z teologii biblijnej na KUS.

Nauka i praktyka życia religijnego Judaizmu

Czę¶ć 1. Pojęcie synagogi i charakterystyka funkcji synagogalnych

Wyraz „synagoga” nie jest bynajmniej pojęciem hebrajskim, ale pochodzi od greckiego synagoge, które można przetłumaczyć jako „zgromadzenie”, „zebranie”. W języku hebrajskim natomiast funkcjonuje wyraz bejt-haKenesset, co oznacza „dom zgromadzenia”, czyli mniej więcej to samo, co w języku greckim.
Na pocz±tku historii Izraela centrum kultu był Namiot Spotkania na pustyni, wykonany według wzoru przekazanego przez Boga Mojżeszowi na górze Synaj. Potem jego rolę przejęła ¦wi±tynia w Jerozolimie, w której składano ofiary o czczono Boga Izraela kilkaset lat aż do jej zburzenia w 587 roku p. n. e., ale siedemdziesi±t lat póĽniej zaczęła się jej odbudowa i powstała tzw. „Druga ¦wi±tynia”, któr± została odnowiona przez króla Heroda na przełomie I i II wieków p. n. e. Potem Druga ¦wi±tynię zburzyli Rzymianie i Izrael pozostał bez kultu i ofiar aż do dnia dzisiejszego.
Przełomowym wydarzeniem dla religijno¶ci Izraela było wygnanie do Babilonii. Gdy król Babilonii Nabuchodonozor zburzył ¦wi±tynię, ludno¶ć Judei, a szczególnie Jerozolimy została deportowana do Babilonii. Przepuszcza się, że wła¶nie wtedy powstała instytucja synagogi. Pozbawieni kultu ¶wi±tynnego Judejczycy szukali innych form dla wyrazu swojej miło¶ci do Boga Izraela. Tak± form± stały się regularne zebrania, na których recytowano hymny (najprawdopodobniej wczesn± formę psalmów), odbywały się modlitwy, a poza tym wspominano dawne czasy, opowiadano o wielkich postaciach historycznych: o Abrahamie, o Jakubie, o Mojżeszu i Aaronie.
Powrót wygnańców nie zahamował tego procesu, wręcz przeciwnie, wła¶nie wtedy zaczęli swoj± działalno¶ć tzw. „uczeni w Pi¶mie”, którzy spisali liczne podania i ukształtowali TaNaCh, czyli Stary Testament (jest to skrót ot nazw trzech zbiorów ksi±g Starego Testamentu i tym pojęciem będziemy się posługiwać: Tora (Pięcioksi±g), Newijim (Prorocy), Kettuwim (Pisma)). Pismo stało się podstaw± nabożeństw synagogalnych. Najważniejszym zbiorem była oczywi¶cie Tora, czyli Pięcioksi±g. Poza tym czytano też inne czę¶ci Pisma. Powoli wykształcił się porz±dek synagogalny, który zawierał modlitwy, czytanie Tory i Proroków, wyja¶nienie Słowa Bożego i błogosławieństwa.
Synagogi istniały nie tylko w Palestynie, lecz także we wszystkich miejscach, gdzie osiedlali się Judejczycy. Powstał więc problem niespotykany przed Wygnaniem: brak znajomo¶ci języka hebrajskiego u członków zgromadzenia synagogalnego. Najpierw pojawił się ten problem po Wygnaniu. W Babilonii, a potem w Persji dominował język aramejski, więc wygnańcy w większo¶ci zapomnieli swój język ojczysty i posługiwali się na co dzień aramejskim. Dlatego też już w czasach Ezdrasza powstały tłumaczenia Pisma na język aramejski, tzw. targumy. Były to przekłady bardzo luĽne, często z dodanym komentarzem i miały zazwyczaj formę ustn±. Dopiero póĽniej (mniej więcej od I w. p. n. e.) zaczęto je spisywać.
Gdy Judejczycy rozproszyli się na olbrzymich terenach państw hellenistycznych, uległa zaniku w¶ród nich też znajomo¶ć języka aramejskiego. Rozumieli oni jedynie język grecki, dlatego też ok. II w. p. n. e. powstał swoisty „targum grecki”, czyli Septuaginta, od razu w formie spisanej.
Zazwyczaj każdy obecny w synagodze mógł zabrać głos w sprawie rozumienia Pisma, ale z czasem wykształciły się pewne funkcje synagogalne, które funkcjonuj± też dzisiaj.
Chodzi tu przede wszystkim o tzw. rabina. Wyraz ten pochodzi od hebrajskiego raw – dosł. „liczny”, tu: „wielki, szanowany, czcigodny”. Więc wyraz hebrajski rabbi oznacza tyle co „mój czcigodny”. Był to przywódca całej społeczno¶ci synagogalny, który nadzorował poprawny porz±dek nabożeństw, wła¶ciwe wyja¶nienie Pisma, rozs±dzał spory i udzielał rad. Poza tym rabin reprezentował gminę na zewn±trz jako jej przedstawiciel i obrońca.
Następn± funkcj± synagogaln± był chazan. Pochodzenie tego wyrazy jest dyskusyjne, ale prawdopodobnie pochodzi on od czasownika hebrajskiego chaza – „patrzeć, widzieć, ogl±dać” albo od chazon – „objawienie”. Chazan prowadził nabożeństwa synagogalne i recytował modlitwy. Więc niejako umożliwiał zgromadzeniu uczestnictwo w kulcie synagogalnym.
Kolejna funkcj± był meturgeman (często ł±czona z funkcj± chazana). Pochodzi ten wyraz od słowa hebrajskiego meturgam – „przetłumaczony”. Był to więc tłumacz Biblii Hebrajskiej, najpierw na aramejski, a potem na inne też języki. W czasach obecnych ta funkcja zanika z powodu istnienia przekładów Biblii na różne języki, ale też zanika wraz z nim ciekawy i specyficzny sposób komentowania Pisma, gdy komentarz jest niejako „wtopiony” w tekst, który ulega poszerzeniu. Dlatego też zdecydowali¶my się „wskrzesić” tę funkcje i zapoznać uczestników zgromadzenia synagogalnego z targumami w ich formie pierwotnej, więc jako owoc pracy meturgemana.
Jeszcze jednym stanowiskiem w gminie Judejczyków, które nie było bezpo¶rednio zwi±zane z synagog± był melammed (od lamad – „nauczać”. St±d tez pochodzi wyraz talmud). A jednak była to funkcja niemal najważniejsza, bo od niego zależała religijna edukacja członków zgromadzenia (tradycyjnie zaczynała się w wieku 5 lat). Melammed wpajał swoim uczniom znajomo¶ć Pisma, uczył ich języka hebrajskiego i zasad religijnych.
Istniało tez w synagodze kilka innych (administracyjnych w większo¶ci) funkcji, ale nie odgrywały one takiego znaczenia jak już wymienione.