Jerzy Gołowanow

Metoda historyczno-krytyczna badania Biblii.
Gatunki literackie Starego Testamentu.

Badanie Biblii z konieczności jest związane z metodami historycznymi. Wynika to z jej złożonego charakteru. Biblia składa się bowiem z bardzo licznych dokumentów, które powstały w bardzo różnym czasie i były niejednokrotnie redagowane w okresie póĽniejszym. Zadaniem egzegety [1] jest więc rozwikłanie tego skomplikowanego procesu, dojście do dokumentów pierwotnych i prześledzenie etapów powstania poszczególnych jednostek tekstu biblijnego. Stosuje się wtedy metodę historyczno-krytyczną, która stanowi narzędzie do badania tekstu pod względem jego dziejów. W odróżnieniu od metody literackiej lub też hermeneutyki [2] jest to dopiero wstęp do właściwego badania tekstu jako takiego. Metoda historyczno-krytyczna zajmuje się jedynie rekonstrukcją jego pierwotnego brzmienia i okolicznościami powstania.

Paradoksalnie pierwszym pytaniem, które zadaje egzegeta, nie jest bynajmniej pytanie historyczne, lecz związane z literaturoznawstwem. Interesuje go przede wszystkim gatunek literacki badanego tekstu. Określenie gatunku literackiego jednak pozwala na zaszeregowanie fragmentu do jednego z typów form literackich, występujących w Biblii. Kolejnym krokiem jest porównanie tego gatunku z typowymi formami literackimi, występującymi w konkretnej epoce.

Najbardziej starożytna formą piśmiennictwa biblijnego były hymny sakralne. Jest to forma przekazywana przeważnie w formie ustnej, ale ze względu na swoją uporządkowana strukturę przekazywana wiernie. Zachowały się liczne przykłady hymnów sakralnych narodów, które zamieszkiwały Bliski Wschód w starożytności. Zachowały się w dobrym stanie liczne tabliczki klinowe pochodzące od Sumerów, Akkadów, Babilończyków i Asyryjczyków w Mezopotamii, a także od Hetytów, Amorytów i Aramejczyków w Palestynie. Poza tym znane są hymny egipskie, sięgające III tysiąclecia p.n.e., a nawet starsze. Liczne biblioteki tabliczek glinianych, liczące często dziesiątki tysięcy „woluminów”gromadzili królowie, świątynie, a często nawet osoby prywatne. Najwięcej było tekstów sakralnych: mitów, zaklęć, modlitw i właśnie hymnów ku czci niezliczonego mnóstwa bóstw. Porównanie tych tekstów z fragmentami biblijnymi ukazuje daleko posunięty proces zapożyczeń. Dokonywano często jedynie powierzchownego retuszu i przekładu, zachowując taką samą prawie treść.

Jako przykład można dokonać analizy początku Ps 104:

„Błogosław, duszo moja, Pana! O Boże mój, Panie, jesteś bardzo wielki! Odziany we wspaniałość i majestat,

światłem okryty jak płaszczem. Rozpostarłeś niebo jak namiot,

wzniosłeś swe komnaty nad wodami. Za rydwan masz obłoki, przechadzasz się na skrzydłach wiatru.

Jako swych posłów używasz wichry, jako sługi - ogień i płomienie.

Umocniłeś ziemię w jej podstawach: na wieki wieków się nie zachwieje.

Jak szatą okryłeś ją Wielką Otchłanią, stanęły wody ponad górami.

Musiały uciekać wobec Twej groĽby, na głos Twego grzmotu popadły w przerażenie.

Wzniosły się na góry, opadły na doliny, na miejsce, któreś im naznaczył.

Zakreśliłeś granicę, której nie przekraczają, nigdy nie wrócą, by zalać ziemię.”

Gatunek literacki tego fragmentu można określić jako początek hymnu ku czci Boga. Wskazuje na to wezwanie do chwalenia Pana i opis Jego chwalebnych czynów. Porównanie ze starożytną literaturą bliskowschodnią wykazuje liczne podobieństwa do kananejskich sakralnych hymnów ku czci Baala –bóstwa zjawisk atmosferycznych. Zwróćmy uwagę, że w badanym fragmencie atrybuty Boga należą właśnie do takiego rodzaju zjawisk: obłoki, wiatr, wichry, ogień (chodzi tu zapewne o błyskawice) i grzmot. Poza tym w mitologii kananejskiej popularny był mit o zwycięskiej walce Baala z morzem. Taki sam motyw ma miejsce też w rozpatrywanym fragmencie.

Zatem można uznać ten tekst za bardzo archaiczny. Tradycja religijna Izraela bowiem zaadoptowała starożytny hymn ku czci Baala do własnych potrzeb religijnych. Datacja hymnu pierwotnego jest utrudniona, ale ze względu na zachowane Ľródła pisane można przyjąć, że pierwowzór pierwszej części Ps 104 mógł zostać spisany już w XIII w. p.n.e. PóĽniej został on przyjęty przez Izraelczyków jako własny, połączony z dalszą częścią Ps 104 i ostatecznie spisany około V w. p.n.e. WyraĽnie też widać, że nie jest to kompletny utwór, brakuje bowiem zakończenia, którym powinno być podobne do początkowego wezwanie do chwalenia Boga. Znajdujemy zakończenie dopiero pod koniec drugiej części psalmu:

Błogosław, duszo moja, Pana! Alleluja.

Oczywiście, imię Baala zostało wymazane i zastąpione tetragramem JHWH, ale treść pozostała w zasadzie nie zmieniona.

Kolejnym gatunkiem literackim, też bardzo starożytnym, były tekstu przymierza. Znane są liczne dokumenty starożytne, szczególnie w kręgu Hetyckim i Amoryckim, zawierające traktaty między królami albo między królami i ich wasalami. Interesują nas szczególnie te ostatnie ze względu na podobna relacje między Bogiem i Izraelem. Są one bardzo podobne do przymierzy biblijnych. Takie traktaty rozpoczynały się od wezwania pomocy bóstw, potem następował opis wzajemnych zobowiązań układających się stron. Pod koniec dokumentu wymieniano sankcje, którymi była obwarowana trwałość przymierza. Na zakończenie miała miejsce kolejna modlitwa o pomoc w przestrzeganiu warunków przymierza.

Zawieraniu przymierza towarzyszyły ofiary, gesty symboliczne, a na zakończenie miała miejsce uczta, w czasie której spożywano zwierzęta ofiarne.

Charakterystyczny jest następujący tekst biblijny, opisujący akt zawarcia przymierza Boga z Abrahamem (Rdz 15,7b-10.17-18):

«Ja jestem Pan, który ciebie wywiodłem z Ur chaldejskiego, aby ci dać ten oto kraj na własność».

A na to Abram: «O Panie, mój Boże, jak będę mógł się upewnić, że otrzymam go na własność?»

Wtedy Pan rzekł: «Wybierz dla Mnie trzyletnią jałowicę, trzyletnią kozę i trzyletniego barana, a nadto synogarlicę i gołębicę».

Wybrawszy to wszystko, Abram poprzerąbywał je wzdłuż na połowy i przerąbane części ułożył jedną naprzeciw drugiej; ptaków nie porozcinał...

A kiedy słońce zaszło i nastał mrok nieprzenikniony, ukazał się dym jakby wydobywający się z pieca i ogień niby gorejąca pochodnia i przesunęły się między tymi połowami zwierząt.

Wtedy to właśnie Pan zawarł przymierze z Abramem, mówiąc: «Potomstwu twemu daję ten kraj, od Rzeki Egipskiej aż do rzeki wielkiej, rzeki Eufrat

Powyższy tekst opisuje gest symboliczny, dokonywany przez układające się strony w momencie składania ofiar. Przejście między kawałkami rozciętych zwierząt oznaczało odpowiedzialność przed bóstwem za przestrzeganie warunków przymierza. Każda ze stron przymierza niejako mówiła tym samym: „niech tak samo będę rozcięty, jeśli nie dochowam wierności”. Autor tekstu przymierza między Bogiem i Abrahamem tak bardzo tkwił we własnej kulturze, że nie dopuścił, aby Abraham przeszedł między zwierzętami. Taka zmiana była zwykłą konsekwencją jednostronności przymierza. Zobowiązywał się tylko Bóg, więc tylko On też przeszedł między połowami zwierząt. Samo hebrajskie pojęcie karat berit – „zawarł przymierze” oznacza dosłownie „rozciął przymierze”i nawiązuje do takiej ofiary.

Inaczej natomiast wyglądało zawarcie przymierza pod górą Synaj (Wj 24,4-8):

Spisał więc Mojżesz wszystkie słowa Pana. Nazajutrz wcześnie rano zbudował ołtarz u stóp góry i postawił dwanaście stel, stosownie do liczby dwunastu pokoleń Izraela.

Potem polecił młodzieńcom izraelskim złożyć Panu ofiarę całopalną i ofiarę biesiadną z cielców.

Mojżesz zaś wziął połowę krwi i wylał ją do czar, a drugą połową krwi skropił ołtarz.

Wtedy wziął Księgę Przymierza i czytał ją głośno ludowi. I oświadczyli: «Wszystko, co powiedział Pan, uczynimy i będziemy posłuszni».

Mojżesz wziął krew i pokropił nią lud, mówiąc: «Oto krew przymierza, które Pan zawarł z wami na podstawie wszystkich tych słów».

Ze względu na to, że zarówno Bóg jak i naród powzięli wobec siebie pewne zobowiązania (Bóg daje Izraelowi ziemię Kanaan, Izrael przestrzega przykazania) połową krwi Mojżesz kropi ołtarz (zobowiązanie Boga), a połową kropi lud (zobowiązania ludu).

Jeszcze jednym gatunkiem literackim są teksty prawne. Tradycja prawna w Mezopotamii sięga nawet XXIII w. p.n.e., chociaż pierwsze w miarę kompletne dokumenty pochodzą z wieku XIX p.n.e. Są to kodeksy sumeryjskie, na których wzorowała się niemal cała tradycja prawna Bliskiego Wschodu. Szczególne interesujący jest babiloński kodeks Hammurabiego (XVIII w. p.n.e.), łudząco podobny w wielu szczegółach do prawodawstwa biblijnego. Powstaje jednak pytanie, w jaki sposób pisarze biblijni dotarli do tego kodeksu, skoro związki Palestyny z krajami Mezopotamii były o wiele luĽniejsze, niż relacje z Egiptem, który z kolei nie wypracował żadnego kodeksu prawnego. Rzeczywiście, póki istniało państwo Izraela, istniało jedynie prawo zwyczajowe, interpretowane przez sędziów, zwierzchnikiem których był król. Dlatego też tak wielką wagę przywiązywano do sądowniczej funkcji króla. Nie miałoby to większego znaczenia gdyby istniał jakiś kodeks prawny. Charakterystyczny jest zwłaszcza następujący tekst, który zawiera prośbę króla Salomona skierowaną do Boga (1 Krl 3,9):

Racz więc dać Twemu słudze serce pełne rozsądku do sądzenia Twego ludu i rozróżniania dobra od zła, bo któż zdoła sądzić ten lud Twój tak liczny?»

Dopiero na wygnaniu w Babilonii w VI w. p.n.e. Judejczycy zetknęli się z prawem spisanym. Powrót wygnańców do Judei nie oznaczał jednak uzyskanie niezależności, lecz autonomię. Całe imperium perskie było rządzone jednym prawem, wzorowanym na prawie babilońskim (kodyfikacja prawa perskiego miała miejsce w V w. p.n.e.), więc zostało przyjęte też przez Judejczyków, lecz ze względu na sakralny charakter ich społeczności, posiadało religijny wymiar.

Następnym bardzo ważnym gatunkiem literackim jest mit. Wbrew pozorom ten wyraz w teologii biblijnej nie oznacza wymysłu, tylko symboliczne przedstawienie rzeczywistości wyrażone w terminach o charakterze sakralnym. Literatura starożytnej Mezopotamii dostarcza liczne przykłady mitów, które mają swoje odzwierciedlenie też w tekstach biblijnych. Przykładowo poemat „Enuma Elisz”zawiera teksty podobne do opisu stworzenia w Księdze Rodzaju, natomiast w micie o Gilgameszu znajduje się opis potopu, tak bardzo podobny do opisu biblijnego, że wzajemna zależność tych utworów nie budzi wątpliwości.

Owszem, mity ulegały daleko idącym zmianom. Eliminowano zwłaszcza wzmianki o innych bogach, chociaż nie zawsze to się udawało. Przykładowo tekst Rdz 2,4:

Oto są dzieje początków po stworzeniu nieba i ziemi. Gdy Pan Bóg uczynił ziemię i niebo...

w dosłownym przekładzie może brzmieć następująco:

Oto genealogia Nieba i Ziemi. Gdy JHWH ( hip. „ten który powołuje do istnienia”) bogów zrodził Ziemię i Niebo...

Druga część tego przekładu jest uprawniona, ponieważ hebrajski czasownik asa – „uczynił” może oznaczać też „zrodził”, jak np. w Rdz 1,11:

drzewa owocowe rodzące na ziemi według swego gatunku owoce

Pokrywa się ten tekst z licznymi mitami Mezopotamii, w których najwyższe bóstwo rodzi inne bóstwa, które uosabiają siły natury i różne zjawiska.

Następnym gatunkiem literackim jest saga, czyli opowiadanie o bohaterskich czynach herosów, często półmitycznych domniemanych przodków plemienia. Jest to typowy gatunek literacki dla kultury koczowniczej, w której cały szczep jest utożsamiany z postacią herosa-przodka. Często w Biblii można znaleĽć zamienność wyrazów: „Izrael” i „lud Izraela”, „Juda” i „pokolenie Judy”, „Dawid” i „ród Dawida”. Czym wspanialsze było życie i dokonania przodka, tym większe znaczenie ma plemię, więc sagi przechowywano i rozbudowywano. Przykładowo przodujące znaczenie pokolenia Judy wyjaśniano treścią błogosławieństwa, które Juda otrzymał od swojego ojca Izraela (Rdz 49,10):

Nie zostanie odjęte berło od Judy ani laska pasterska spośród kolan jego

Słowami Izraela wyjaśniano też rozproszenie pokolenia Lewiego i zniknięcie pokolenia Symeona (zostało wchłonięte przez pokolenie Judy):

Przeklęty ten ich gniew, gdyż był gwałtowny, i ich zawziętość, gdyż była okrucieństwem! Rozproszę ich więc w Jakubie i rozdrobnię ich w Izraelu

Kolejnym gatunkiem literackim były teksty mądrościowe, czyli aforyzmy i krótkie wypowiedzi, zawierające pouczenia. Taka forma twórczości literackiej była popularna zwłaszcza w Egipcie, skąd została tez zapożyczona przez mędrców izraelskich. Przeważnie taka wypowiedĽ jest bardzo krótka i opiera się często na porównaniu lub też na przeciwstawieniu (Prz 4,18-19):

Ścieżka prawych - to światło poranne, wschodzi - wzrasta aż do południa;

droga grzeszników jak gęsty mrok, nie wiedzą, o co się potkną.

Są to najczęściej wskazówki praktyczne utrzymane w formie narracji (Prz 6,10-11):

Trochę snu i trochę drzemania, trochę założenia rąk, aby zasnąć:

a przyjdzie na ciebie nędza jak włóczęga i niedostatek - jak biedak żebrzący.

albo paralelizmu poetyckiego (Prz 10,4):

Ręka leniwa sprowadza ubóstwo, ręka zaś pilnych wzbogaca.

Wraz z hymnami kultycznymi i sagami teksty mądrościowe należy uznać za najwcześniejszą formę twórczości literackiej Izraela, chociaż są najczęściej zapożyczone u narodów ościennych.

Oczywiście, przytoczone gatunki literackie nie wyczerpują ich bogactwa w Starym Testamencie. Jest to jednak próbka reprezentatywna. Nie da się analizować teksty biblijne bez odniesienia się do pewnych form wypowiedzi, charakterystycznych dla konkretnej epoki, miejsca i środowiska kulturowego. Trafne określenie i analiza gatunku literackiego pozwala na oddzielenie formy wypowiedzi od jej treści. Jest to zabieg niezbędny, ponieważ pisanie w określonym gatunku jest nieświadome, a zatem pisarz nie jest w stanie kontrolować procesu połączenia formy z treścią. Dlatego też egzegeta musi koniecznie poznać zasady funkcjonowania gatunków, aby forma nie ukrywała przekazu.

[1] Ten wyraz pochodzi od greckiego exago – „wyprowadzam” i oznacza naukowca, który ogólnie zajmuje się „wyprowadzaniem”jakichś treści z tekstu biblijnego.

[2] Od gr. hermeneuo – „wyjaśniam, tłumaczę”. Jest to nauka o wyjaśnieniu sensu tekstów biblijnych.