Jerzy Gołowanow

Moc Boga i wierność króla

(Ps 2)

Ps 2

1 Po co się burzą narody, a ludy szemrzą (na) próżno?

2 Występują królowie ziemi, panujący razem się zbierają przeciwko JHWH i przeciwko temu, kogo On namaścił:

3 „Zerwijmy ich więzy i odrzućmy od siebie ich powrozy!”

4 Będzie się śmiał Ten, który mieszka w niebiosach, Pan zakpi sobie z nich!

5 Wówczas powie do nich w gniewie swoim, przerazi ich swoim oburzeniem:

6 „Przecież Ja ustanowiłem mojego króla na Syjonie, na górze świętości mojej”

7 Oto dekret JHWH, powiedział do mnie: „synem moim ty (jesteś), Ja dzisiaj zrodziłem ciebie

8 Żądaj ode Mnie, a dam narody (w) posiadanie twoje i krańce ziemi (będą) twoją własnością

9 Rozbijesz ich prętem żelaznym, roztrzaskasz ich jak naczynie garncarza!”

10 A teraz, królowie, zrozumcie, sędziowie ziemi, dajcie się pouczyć!

11 Służcie JHWH w bojaĽni i radujcie się w drżeniu

12 Ucałujcie syna, aby nie rozgniewał się i (nie) zniszczył drogi, gdy zapłonie gniew jego. Szczęśliwi wszyscy, którzy szukają u niego schronienia!

Tekst Ps 2 jest swoistym dialogiem pomiędzy JHWH a „królami ziemi”. Poza tym występuje osoba narratora, który relacjonując ten dialog jednocześnie w nim uczestniczy i stara się przekonać „panujących”do posłuszeństwa Panu, opisując ich niewesoły los w przypadku odmowy.

Sytuacja jest typowa dla realiów starożytnego Kanaanu, w którym ścierały się interesy wielu królestw, gdzie istniał skomplikowany system wzajemnych relacji miast-państw, wśród których każde miało swojego króla. Ilustruje to tekst z Księgi Jozuego:

„Połączyło się więc pięciu królów amoryckich: król Jerozolimy, król Hebronu, król Jarmutu, król Lakisz i król Eglonu - oni i całe ich wojsko oblegli Gibeon i uderzyli na nie.” (Joz 10, 5)

Tylko Amoryci mieli co najmniej pięciu królów, a przecież Kanaan zamieszkiwało wielu narodów, jak znów mówi Księga Jozuego:

„Po tym poznacie, rzekł Jozue, że Bóg żywy jest pośród was i że wypędzi z pewnością przed wami Kananejczyków, Chetytów, Chiwwitów, Peryzzytów, Girgaszytów, Amorytów i Jebusytów” (Joz 3, 10)

Czasami jednak jeden z królów uzyskiwał przewagę nad innymi i czynił słabszych królów swoimi wasalami. Wasale często buntowali się i starali się odzyskać całkowita niepodległość. Jerozolima, ulokowana na górze Syjon, o której jest tu mowa jako o siedzibie „wielkiego króla”była jednym z największych i najbogatszych miast Kanaanu i na pewno miała wszelkie możliwości do uzyskania hegemonii.

Właśnie taka sytuacja jest opisana w Ps 2. Walka z Jerozolimą została tu uznana za walkę z Bogiem JHWH, który „mieszka na górze Syjon”, gdzie znajdowała się Jego „świętość”, czyli świątynia.

Ps 2 dzieli się wyraĽnie na trzy części, z których dwie pierwsze zawierają wprowadzenie lub komentarz narratora i słowa własne stron konfliktu: Boga i królów:

1) Bunt królów (ww. 1-3)

a) Zdumienie narratora: „oni występują przeciwko samemu Bogu!”(ww. 1-2)

b) Buntownicza wypowiedĽ królów (w. 3)

2) Władza króla pochodzi od Boga (ww. 4-9)

a) Wprowadzenie narratora (w. 4-5)

b) WypowiedĽ Boga: „Ja ustanowiłem króla” (ww. 6-9)

3) Zakończenie: narrator wzywa panujących do posłuszeństwa (ww. 10-12a)

4) Dodatek mądrościowy (w. 12b).

Psalm posiada strukturę koncentryczna, ale na pierwszy rzut oka widać, że ostatni werset jest stanowczo za długi:

„12 Ucałujcie syna, aby nie rozgniewał się i (nie) zniszczył drogi, gdy zapłonie gniew jego. Szczęśliwi wszyscy, którzy szukają u Niego schronienia!”

Paralelizm kończy się na pierwszej kropce, synonimiczne są wyrazy: „rozgniewał się” i „zapłonął gniew jego”. Dalsza część wersetu zaburza jego typową poetycka strukturę. Poza tym dodatek posiada nietypowe słownictwo, o wiele póĽniejsze, niż cały psalm, który jest nie tylko archaiczny, ale wyraĽnie tez dworski, ponieważ na określenie „syna”używa aramejskiego wyrazu „bar”. A trzeba wiedzieć, że język aramejski przez wiele stuleci pozostawał językiem dyplomacji i zapewne był znany w środowiskach bliskich królowi. Dzięki wprowadzeniu tego wyrazu wypowiedĽ uzyskuje wydĽwięk międzynarodowi. Poza tym w wersecie dwunastym wyraĽnie chodzi o gniew „syna”, czyli króla Jerozolimy. Natomiast dodatek dotyczy wyraĽnie samego Boga, ponieważ zwrot „szukać schronienia”w konwencji biblijnej zawsze się odnosił do Niego, natomiast nigdy do króla.

Przykłady:

„I zostawię pośród ciebie lud pokorny i biedny, a szukać będą schronienia w imieniu Pana” (Sof 3, 12)

„Mnie zaś dobrze jest być blisko Boga, w Panu wybrałem sobie schronienie, by opowiadać wszystkie Jego dzieła.” (Ps 73, 28)

Innym argumentem jest obecność w dodatku wyrazy „szczęśliwy”, który jest swoistym „markerem” gatunku pism mądrościowych, który to wyraz również występował w wyraĽnie mądrościowym Ps 1. Nie wykluczono zatem, że redaktor ostateczny Księgi Psalmów dodał ostatnie kilka wyrazów do Ps 2, aby zachować nastrój dydaktyczny, rozpoczęty przez Ps 1, który powstał mniej więcej w czasach ostatecznego ukształtowania się Księgi Psalmów.

Zgodnie z powyższym należy uznać grupę wyrazów:

Szczęśliwi wszyscy, którzy szukają u niego schronienia!

za dodatek i opuścić je w tekście rekonstruowanym:

Ps 2

1 Po co się burzą narody, a ludy szemrzą (na) próżno?

2 Występują królowie ziemi, panujący razem się zbierają przeciwko JHWH i przeciwko temu, kogo On namaścił:

3 „Zerwijmy ich więzy i odrzućmy od siebie ich powrozy!”

4 Będzie się śmiał Ten, który mieszka w niebiosach, Pan zakpi sobie z nich!

5 Wówczas powie do nich w gniewie swoim, przerazi ich swoim oburzeniem:

6 „Przecież Ja ustanowiłem mojego króla na Syjonie, na górze świętości mojej”

7 Oto dekret JHWH, powiedział do mnie: „synem moim ty (jesteś), Ja dzisiaj zrodziłem ciebie

8 Żądaj ode Mnie, a dam narody (w) posiadanie twoje i krańce ziemi (będą) twoją własnością

9 Rozbijesz ich prętem żelaznym, roztrzaskasz ich jak naczynie garncarza!”

10 A teraz, królowie, zrozumcie, sędziowie ziemi, dajcie się pouczyć!

11 Służcie JHWH w bojaĽni i radujcie się w drżeniu

12 Ucałujcie syna, aby nie rozgniewał się i (nie) zniszczył drogi, gdy zapłonie gniew jego.

Teraz wyraĽnie widać koncentryczna strukturę tego psalmu. Czasowniki „burzyć się” i „szemrać” z wersetu pierwszego współbrzmią z wyrazami „rozgniewać się” i „zapłonąć gniewem”z wersetu dwunastego. Również odpowiadają sobie wersety 2-3 i 10-11. Jest to jednak paralelizm antytetyczny [1] . Bunt królów zostaje skarcony. Od „zerwania więzów” i „odrzucenia powrozów” przechodzą do „służenia w bojaĽni” i do „radości w drżeniu”. Występowanie przeciwko Bogu kończy się przyjęciem Jego pouczenia.

Pozostaje zatem trzon całego psalmu: ww. 4-9. Ten fragment został utworzony na zasadzie wzrastającego napięcia dramatycznego. Rozpatrzmy więc każdą część składową tego dramatu:

4 Będzie się śmiał Ten, który mieszka w niebiosach, Pan zakpi sobie z nich!

GroĽba ze strony królów wywołuje tylko śmiech i kpinę ze strony Pana. Jest to wyraĽny antropopatyzm [2] , który ma wywołać zaciekawienie słuchacza, który oczekuje czegoś niezwykłego, jakiegoś radykalnego działania ze strony Boga, który tak beztrosko odnosi się do groĽby potężnych władców („królów ziemi”).

5 Wówczas powie do nich w gniewie swoim, przerazi ich swoim oburzeniem:

Śmiech Boga zamienia się na gniew. Napięcie wzrasta, królów zapewne czeka sroga kara, albowiem występują przeciwko potędze samego Boga. Królowie już są przerażeni, nie wiedzą gdzie się podziać przed Jego gniewem. Zwróćmy uwagę, że Bóg działa przez słowo. Jest to Jego podstawowy oręż. Słowo staje się potężnym czynnikiem, zapewniającym Bogu zwycięstwo.

6 „Przecież Ja ustanowiłem mojego króla na Syjonie, na górze świętości mojej”

Bóg wskazuje królom, że król na Syjonie, w Jerozolimie, jest ustanowiony przez Niego, a więc buntują się oni nie przeciwko władzy króla, tylko przeciwko samemu Bogu, który mieszka w Świątyni Jerozolimskiej.

7 Oto dekret JHWH, powiedział do mnie: „synem moim ty (jesteś), Ja dzisiaj zrodziłem ciebie

Jest to centrum całej kompozycji Ps 2. Zaczyna się słowem: „dekret”. Nie jest to więc zwykła wypowiedĽ, lecz wieczne prawo. Autor używa tu wyrazu hebrajskiego „choq”. Ten wyraz pochodzi od czasownika „ryć, wykuwać”, oznaczającego czynność wykuwania w kamieniu szczególnie ważnych dokumentów, które mają stanowić wieczne prawa. W ten sposób zostały przykładowo spisane słynne prawa Hammurabiego, dzięki czemu przetrwały do naszych czasów, chociaż minęło już prawie cztery tysiące lat. Zatem Bóg ogłasza, że na wieki, na zawsze król na Syjonie, król Jerozolimy jest ustanowiony przez Niego i że jest pod opieką samego Boga JHWH. Zwrot: „synem moim ty jesteś”był czymś rozpowszechnionym w tradycji religijnej starożytnego Bliskiego Wschodu. Królowie byli zawsze przedstawiani jako synowie bóstw własnych narodów i świątynia takiego bóstwa była przeważnie najważniejszą świątynia w stolicy państwa. Przykładowo król Babilonii był uważany za syna Marduka, król Asyrii za syna Aszszura, faraon za syna Amona itd. Tutaj chodzi o to, że JHWH swoim autorytetem popiera władzę króla Jerozolimy, który staje tym samym namiestnikiem JHWH na ziemi.

8 Żądaj ode Mnie, a dam narody (w) posiadanie twoje i krańce ziemi (będą) twoją własnością

Bóg chce dać królowi całą ziemię na własność. Nie mówi, że to już się stało, lecz ogłasza swoją władzę nad całą ziemią. Królowie powinni zrozumieć, że ich poddaństwo nie jest niczym wielkim w obliczu tak wielkiej potęgi i władzy. Jednym słowem Bóg niejako przelewa na króla Jerozolimy swoją powszechną władzę.

9 Rozbijesz ich prętem żelaznym, roztrzaskasz ich jak naczynie garncarza!”

Jest to kulminacja dramatu, kulminacja konfliktu. Król, wyposażony w moc samego Boga niszczy wszystkich swoich wrogów ze zdumiewającą łatwością, tak jakby rozbijał mocnym żelaznym prętem kruche naczynia gliniane.

Jest to oczywiście bardzo starożytny utwór, najprawdopodobniej jeszcze przedizraelski, lecz przetłumaczony na język hebrajski i prawdopodobnie wielokrotnie przerabiany i uzupełniany. Jednak dla Izraela było to cos więcej, niż zwykły opis potęgi króla, który rozprawia się z buntownikami dzięki Bożemu wsparciu. Izrael widział w tym psalmie opis własnych dziejów, jak zresztą we wszystkich innych psalmach też.

Na początku psalmu autor pokazuje sytuacje buntu przeciwko Bogu, taki bunt miał miejsce w historii Izraela niejednokrotnie. To samo dzieje się często w sercu człowieka, który chce „zerwać pęta”prawa Bożego, wystąpić przeciwko Niemu. W państwie Judzkim największy bunt miał miejsce tuz przed wygnaniem do Babilonii, gdy Judejczycy zaczęli czcić obcych bogów, odrzucając prawo i zasady współżycia, wprowadzone przez prawodawstwo Mojżesza.

Mówiąc o „pomazańcu”, „namaszczonym” autor miał na uwadze prawdopodobnie „sprawiedliwych”królów czasu przed wygnaniem: Ezechiasza, Jozjasza i prawdopodobnie też Jojakina [3] . Byli to królowie-prawodawcy, którzy usiłowali wprowadzić ład społeczną i sprawiedliwość w swoim królestwie. Autor psalmu zapewne tęskni za tymi czasami [4] . Zwrot „dekret JHWH” być może jest aluzja do prawa Bożego, które odrzucili królowie „niegodziwi”okresu przed wygnaniem, czyli Manasses, Amon, Joachaz, Jojakim i Sedecjasz [5] . Paradoksalnie więc archaiczny utwór traktujący o walce króla z narodami ościennymi został zastosowany do zobrazowania walk wewnętrznych w Królestwie Judzkim. Konfrontacja pomiędzy królami „sprawiedliwymi” i „niegodziwymi” nie była oczywiście możliwa w życiu realnym (ponieważ nigdy nie byli sobie współcześni), ale dokonała się już po wygnaniu, gdy repatrianci z Babilonii do Judei zaczęli tworzyć nowy organizm państwowy, który się opierał na przyjęciu wzorów, pochodzących od „królów sprawiedliwych”. Repatrianci byli przeświadczeni, że trwałość ich państwa zależy wyłącznie od błogosławieństwa Bożego, którego brak przyczynił się do jakże bolesnego upadku i zburzenia nie tylko ich stolicy –Jerozolimy, lecz także ich ukochanej świątyni [6] . Dlatego też ich nowy organizm państwowy, posiadający autonomię w ramach imperium perskiego opierał się na Prawie Bożym, na prawie, przekazanym przez Mojżesza. Refleksja, spowodowana bolesnym doświadczeniem wygnania pokazała, że trwałość państwa zależy od przestrzegania zasad współżycia społecznego, wypracowanych przez pokolenia i sprawdzonych doświadczeniem. Natomiast próby zerwania z nimi często prowadzą do upadku.

[1] Paralelizm antytetyczny polega na przeciwstawnym znaczeniu części paralelizmu, jest odwrotnością paralelizmu syntetycznego.

[2] Antropopatyzm – jest to zabieg literacki polegający na obdarzanie nieludzkiej istoty (w tym przypadku –Boga) ludzkimi emocjami, uczuciami i zachowaniami.

[3] Który ukrywa się być może pod imieniem „Sługi Pańskiego”w Księdze Izajasza.

[4] Jak niektórzy Anglicy (np. słynny C. S. Lewis) za czasami Króla Artura.

[5] Dokładniej na ten temat można przeczytać w Księgach Królewskich i w Księgach Kronik.

[6] Dokonało się w to na przełomie lat 587/586 p.n.e., gdy król babiloński Nabuchodonozor (Nabu-kudurri-usur) podbił Judeę, zburzył Jerozolimę i uprowadził mieszkańców kraju (przede wszystkim elitę) do Babilonii. Natomiast w roku 532 p.n.e. król perski Cyrus (Kurusz) tuz po podboju Babilonii wydał dekret (zacytowany zresztą w Księdze Ezdrasza), zezwalający na powrót wygnańców i na odbudowanie Jerozolimy i świątyni.