PODSTAWY I WPROWADZENIE DO PRAWA CYWILNEGO

Wykład z prawa cywilnego ze względu na ważkość i obszerność problemów w nim poruszanych jak również powszechność stosowania podzielony zostanie na 3 odrębne części stanowiące samodzielne wykłady. W części ogólnej określone zostaną instytucje i definicje prawa cywilnego, systematyka i źródła oraz czynności prawne. W 2. części omówione zostanie prawo podmiotowe (osoby prawne) oraz prawo rzeczowe. W trzecim – ostatnim – wykładzie omówieniu podlegać będzie prawo zobowiązań oraz spadkowe (następstwo).

DEFINICJA

Cywilne prawo materialne (a tylko takie mamy w Królestwie Scholandii) obejmuje normy regulujące prawa majątkowe między podmiotami równorzędnymi. Zasada równorzędności oznacza, że żaden z podmiotów nie jest wyposażony w uprawnienia władcze wobec drugiego (tak jak np. jest to w prawie administracyjnym, gdzie uprawnienia władcze mają organy administracyjne). Ujmując rzecz inaczej w prawie cywilnym jeden podmiot nie może niczego narzucić drugiemu. Podstawową – naczelną zasadą ius civilis (czyli prawa cywilnego) jest zasada autonomii woli stron. Przejawia się ona poprzez całkowitą swobodę decyzji co do kształtowania stosunku cywilnoprawnego. W praktyce oznacza to, że podmiot ma zupełną swobodę wyboru kontrahenta (drugiej strony umowy) oraz jej treści oraz sam może decydować czy dochodzić jej treści przed sądem w razie niewywiązania. Może też zupełnie zrezygnować z dochodzenia swoich praw.

PODZIAŁ I SYSTEMATYKA PRAWA CYWILNEGO

Scholandzkie prawo cywilne niewiele różni się od kodeksowych rozstrzygnięć realnego prawa cywilnego. Podobnie jak one opiera się na rzymskim ius civilis przejmując większość instytucji tego romańskich rozwiązań.

W scholandzkim Kodeksie Cywilnym (w skrócie kc) uchwalonym 19 listopada 2003 roku przyjęto powszechnie przyjęty podział. Pierwszą częścią kc jest część ogólna obejmująca podstawowe pojęcia oraz cel wprowadzenia kodeksu. Definiuje ona zdolność prawną rozdzielając ją wyraźnie od zdolności do czynności prawnych oraz wprowadza zasadę dobrej wiary a także przyjmuje bieg terminów.

Następne dwa rozdziały to czynności prawne (II) i podmioty (III). Różni to znacznie scholandzki kc od realnych rozwiązań kodeksowych, które obie te kwestie rozstrzygają w części ogólnej kodeksu. W scholandzkim prawie cywilnym prawom podmiotowym oraz czynnościom prawnym poświęcono odrębne rozdziały.

Rozdział IV to prawo rzeczowe. Ujmuje ono normy, które wyznaczają bezwzględne prawa podmiotowe (tzn. skuteczne wobec wszystkich – nie tylko wobec stron) odnoszące się do rzeczy i praw do niej przysługujących.

Prawo zobowiązań to rozdział V kc. Rozstrzyga ono regulacje dotyczące prawa majątkowego o charakterze względnym (skutecznym tylko wobec określonych osób – tzw. zobowiązanych [stąd pochodzi nazwa tego działu prawa cywilnego)].

Ostatnim rozdziałem scholandzkiego kc jest prawo spadkowe ujęte w rodziale VI kc pod nazwą „Następstwa”, które rozstrzygają kwestie dziedziczenia czyli przejścia majątku osoby zmarłej.

Zgodnie z doktryną prawną prawo cywilne obejmuje jeszcze dwa inne działy: prawo rodzinne i prawo na dobrach niemajątkowych (prawo autorskie). Obie te dziedziny nie zostały ujęte w scholandzkim kc. Z braku stosownego prawa handlowego i gospodarczego rozstrzygnięcia kc stosuje się też do spraw dotyczących obrotu gospodarczego i firm – podmiotów obrotu handlowego.

ŹRÓDŁA PRAWA CYWILNEGO

Źródłem prawa są abstrakcyjne i generalne normy prawne mające charakter prawotwórczy. W Scholandii można podzielić je na:

a) prawo stanowione

b) prawo zwyczajowe

c) orzecznictwo

a) Prawo stanowione

Podstawowym aktem prawnym scholandzkiego prawa cywilnego jest cytowany już Kodeks cywilny wprowadzony w życie ustawą z 19-11-2003 roku a wprowadzony w życie 2 dni później. Oprócz kc za źródło stanowione prawa cywilnego uznać trzeba także Konstytucję Scholandii. W szczególności mówi o tym art. 5 (Królestwo Scholandii strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa kulturowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju), a konkretnie słowa dot. wolności i praw człowieka i obywatela, a także art. 19 i 20 (art. 19. Gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Królestwa Scholandii) (art. 20. 1. Królestwo Scholandii chroni własność i prawo dziedziczenia. 2. Wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem). Postanowienia art. 20 są wprost wprowadzone do kodeksu cywilnego (art. 23 kc) a generalne zasady, o których mówi Konstytucja są realizowane niemal w całym kodeksie. Konstytucyjne gwarancje dot. prawa cywilnego zawarte są również w art. 41 i 42. Szczególny charakter dla prawa cywilnego mają art. 57 i 62 (art. 57: 1. Każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia. 2. Własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej.
3. Własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności) (art. 62: Władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony określa ustawa).

Niezależnie od powyższych sformułowań (a zwłaszcza w świetle odwołań do ustaw, które powyższe regulacje konstytucyjne mają regulować w sposób szczegółowy) przepisów Konstytucji nie da się uwzględniać rozłącznie z postanowieniami kodeksowymi. Łączne ich traktowanie jest jedynym logicznym i właściwym stosowaniem scholandzkiego prawa cywilnego.

Dla stanowionego prawa cywilnego znacznie mają także ratyfikowane umowy międzynarodowowe. W ich myśl – rozszerzona jest zdolność do czynności prawnych na niektóre osoby fizyczne i prawne, którym Konstytucji nie przyznaje praw obywatelskich, a co za tym idzie także i praw cywilnych. W Królestwie Scholandii szczególne znaczenie dla postanowień prawa cywilnego ma traktat sojuszniczy z 15 czerwca 2003 roku zawarty między Scholandią i Dreamlandem. W art. 6 traktatu obywatele Dreamlandu w świetle prawa cywilnego stali się automatycznie podmiotami praw cywilnych w rozumieniu art. 12 kc.
(art. 6 Traktatu: 1. Wysokie Układające się Strony zapewniają obywatelom drugiej Wysokiej Układającej się Strony na swoim terytorium korzystanie z praw przysługujących własnym obywatelom, z wyłączeniem praw wyborczych i prawa piastowania wyższych urzędów; szczegóły określi regulacja wykonawcza). W art. 9 p. 1 traktatu Scholandia i Dreamland dodatkowo deklarują tworzenie warunków możliwie nieograniczonej wymiany gospodarczej. W przypadku obywateli innych państw mogą być oni podmiotami prawa cywilnego o ile otrzymają prawo pobytu na terytorium Scholandii. Powyższe wynika wprost z postanowień „Ustawy o obywatelach obcych państw” z dn. 25 grudnia 2004 roku (art. 7 tejże ustawy: Obywatel państwa obcego, posiadający prawo pobytu na terytorium Królestwa Scholandii posiada wszystkie prawa i wolności, przynależne obywatelom Scholandii z ograniczeniami, zawartymi w Art. 6 i 7 Ustawy o zasadach nabycia obywatelstwa Królestwa Scholandii z dnia 17 listopada 2004 roku).

Kolejnym źródłem stanowionego prawa cywilnego Scholandii są rozporządzenia. W szczególności dotyczy to Rozporządzenia Premiera dotyczące handlu ziemią w Królestwie Scholandii z dnia 03 listopada 2002 r. Incydentalny charakter mogą mieć rozporządzenia Ministra Kultury (w pewnym stopniu odnoszące się do praw niemajątkowych twórców kultury).

b) Prawo zwyczajowe

Prawo zwyczajowe to najogólniej rzecz ujmując powszechna praktyka stosowana w danym środowisku i w danych stosunkach społecznych. Prawo zwyczajowe jest normą prawną. Faktem prawotwórczym jest tutaj stały charakter postępowania osób prawnych lub też organów państwowych. W Scholandii prawo zwyczajowe ma incydentalne znaczenie, choć w niektórych praktykach ma szczególnie częsty charakter. Przykładem są np. licytacje obrazów. Przedmiot taki trudno wydać w sposób fizyczny, a kodeks cywilny ani umowa kupna – sprzedaży (najczęściej mająca charakter ustny i nieostry) nie określają sposobu wydania przedmiotu. Właściciel przekazuje więc obraz nabywcy, który może nim od tej pory dysponować. Właściciel, choć nadal fizycznie jest w posiadaniu obrazu (chyba, że zniszczy swoją kopię) traci jednak prawo publicznego pokazywania dzieła. Sposób takiego postępowania nie jest uregulowany prawem, ale ma charakter zwyczaju.

d) orzecznictwo

Scholandia uznaje trójpodział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. W związku z tym Konstytucja nie pozwala sądom na przejęcie uprawnień prawotwórczych właściwych np. w anglosaskim systemie prawnym (common law) opierającym się m. in. na tzw. prawie precedensowym. Powstaje ono w szczególności na podstawie orzeczeń sądowych w konkretnych sprawach i stosowaniu ich wobec sytuacji identycznych. Przyjmuje się wówczas, że prawomocne sądowe rozstrzygnięcie wcześniejsze obowiązuje wszystkie pozostałe sądy w takiej samej sytuacji o ile szczególne okoliczności (lub zmiana przepisów prawnych) nie zmieni sytuacji prawnej, w której sąd winien rozstrzygać. Sądy scholandzkie nie mając jednak praw samodzielnego źródła prawa mają charakter interpretacyjny (dot. stosowania prawa, a także inferencyjny (wnioskowanie z norm prawnych o innych normach prawnych).

BUDOWA CYWILNEJ NORMY PRAWNEJ

Budowa normy prawnej to dziedzina teorii prawa. W przypadku prawa cywilnego budowa normy ma jednak szczególne znaczenie. Norma prawna zbudowana jest z trzech części: hipotezy (wskazuje adresata i okoliczności zastosowania), dyspozycja (skutek prawny i nakazane zachowanie się adresata normy) oraz sankcji (sposób reakcji na niezastosowanie się adresata do dyspozycji normy). W normie cywilnej najczęściej występują dwie pierwsze części. Trzecia – sankcja – ma charakter szczególny. Sankcja (trudno bez niej wyobrazić sobie np. kodeks karny lub normę prawa administracyjnego) w prawie cywilnym nie ma charakteru represyjnego lub wychowawczego, a jedynie ma doprowadzić do zaspokojenia interesu podmiotu stosunku cywilnoprawnego. Jest to ściśle związane z charakterem prawa cywilnego, w którym nie mieści się funkcja represyjna i punitywna.

Normy prawa cywilnego dzielimy na

1) bezwzględnie wiążące (imperatywne, ius cogens). Normy takie nie mogą być wyłączone lub ograniczone odmienną wolą stron lub zwyczajem. Przykładem takiej normy jest np. art. 3 p. 2 kc: (Termin oznaczony w dniach liczy się od dnia następującego po dniu, w którym nastąpiło zdarzenie wszczynające jego bieg, a upływa z końcem ostatniego dnia terminu). Powyższy zapis nie pozostawia możliwości odmiennego sposobu zastosowania tej normy.

2) względnie wiążące (ius dispositivum, ius suppletivum, uzupełniające). Mają taki sam charakter jak normy bezwzględnie wiążące, jednakże mają zastosowanie tylko wtedy, gdy strony same nie uregulują konsekwencji prawnych w sposób odmienny od dyspozycji normy. Przykładem jest art. 26 p. 2 kc: (Wierzyciel nie może żądać spełnienia świadczenia dopóki nie zgłosił gotowości spełnienia świadczenia własnego, określonego w umowie wzajemnej, chyba że inaczej się umówiono).

STOSOWANIE PRAWA CYWILNEGO

W nauce prawa cywilnego przyjmuje się trójczłonowy model stosowania prawa.

Najpierw należy ustalić stan faktyczny przy pomocy reguł dowodowych.

Zgodnie z ogólnoprzyjętą zasadą prawną (w realnych kc ma ona charakter prawa stanowionego, w scholandzkim kc została pominięta, co nie znaczy jednak, że nie obowiązuje ona w sposób dorozumiany) ciężar udowodnienia stanu faktycznego spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Mówiąc inaczej: dłużnik domagając się zwrotu długu ma obowiązek udowodnić, że doszło do pożyczki. Z kolei pożyczający musi udowodnić spłacenie wierzytelności, a ile zamierza się na ten fakt powołać. Przy procesie dowodzenia można skorzystać z ułatwień jakimi są domniemania. Sąd na takiej podstawie może dojść do istnienia faktu na podstawie innych faktów. Np. z przekazania przez osobę A dla osoby B pewnej sumy pieniędzy można wywnioskować, że B kupiła od A jakąś rzecz. Istnieje również domniemanie prawne. W scholandzkim kc jest ono wprost przedstawione w art. 4 kc: (Jeżeli rozstrzygnięcie zależy od działania w dobrej lub złej wierze, domniemywa się działanie w dobrej wierze).

Po ustaleniu stanu faktycznego należy ustalić jaka norma (lub normy) mogą być właściwe do rozważanego stanu faktycznego. Czyni się na podstawie wykładu przepisu prawnego wstępnie ustalając jakie przepisy należy mieć na względnie. Jest to swoisty proces myślowy polegający na odnalezieniu właściwych znaczeń tekstów prawnych. Ustalenie normy musi mieć zawsze charakter obiektywny (nie można zatem „na siłę” dostosowywać treści normy do stanu faktycznego). Należy zatem zastosować reguły znaczeniowe i składniowe normy prawnej oraz systemowe (zawsze obowiązuje przepisy późniejsze i zawarte w akcie prawnym wyższego rzędu). Można też przy ustalaniu normy przyjąć tzw. analogie pozwalające przy stosownej normy zastosować przepis rozstrzygający w podobnej sprawie.

Ostatnim elementem stosowania prawa cywilnego jest wiążące ustalenie konsekwencji prawnych stanu faktycznego. Mówiąc potocznie oznacza to, że po określeniu sytuacji faktycznej (istnienia długu) i znalezienie do tejże przepisu prawnego (żądanie spłaty długu po upływie terminu pożyczki) należy ustanowić normę indywidualną (X jest winny Y sumę 100 arminów, którą winien zapłacić w ustalonym dniu).

CZYNNOŚCI PRAWNE

Definicja legalna czynności prawnej w scholandzkim kc wyrażona jest w art. 5 p. 4 kc : (Czynność prawna to działanie osoby fizycznej lub prawnej prowadzące do powstania, zniesienia lub zmiany danego stosunku prawnego). Czynności prawne to zdarzenia, z którymi prawo wiąże skutki o charakterze cywilnoprawnym. Zdarzeniami takimi są okoliczności, które hipotezy norm prawnych wiążą określone w dyspozycjach norm konsekwencje cywilnoprawne. Mówiąc potocznie: czynność prawna zachodzi wtedy, gdy zaistnieje wydarzenie określone w przepisie prawa. Przykład: spowodowanie zawinionej szkody przez A powoduje obowiązek jej naprawienia w myśl art. 29 kc.

Skutkiem czynności prawnej może być: powstanie stosunku cywilnoprawnego (np. zawarcie umowy pożyczki powoduje powstanie wierzytelności), zmianie jego podmiotu (np. zmiana właściciela rzeczy), zmianie treści stosunku prawnego (umowa kupna-sprzedaży i zapłata w ratach może przekształcić ten stosunek z prawa rzeczowego w prawo zobowiązaniowe) oraz zgaśnięcie stosunku prawnego (naprawienie szkody kończy de facto stosunek prawny łączący poszkodowanego i zobowiązanego).

Mimo autonomii kształtowania stosunków prawnych kc wprowadza zasadę legalizmu czynności. Oznacza to, że czynności prawne niezgodne z prawem nie są ważne. Przykładem jest klasyczny korupcja w myśl której A i B umawiają się, że A zapłaci B za to, że B podejmie decyzję niezgodną z prawem na rzecz A. Zgodnie z autonomią umów cywilnoprawnych nie możnaby unieważnić takiej umowy, gdyby nie wprowadzona w art. 5 p. 1 kc zasady legalizmu. Czynność prawna może być również nieważna z powodu niezachowania szczególnej (urzędowej) formy jej zawarcia. Nieważna czynność nie rodzi skutków prawnych, jednak w przypadku powstania przez nią szkody nie wyklucza roszczenia regresowego (odszkodowawczego) w przypadku jej dopełnienia. Scholandzki kc dopuszcza konwalidowania (naprawienie) nieważnej czynności prawnej zastrzegając jednak, że może ona nastąpić w sytuacjach wymienionych przez przepisy prawne.

Podstawowymi wadami czynności prawnych jest brak możliwości swobodnego podjęcia decyzji lub okoliczności wyłączające świadome podjęcie decyzji. Przykładem takim może być czynność dokonana pod wpływem groźby lub w sytuacji, gdy osoba dokonująca czynności prawnej podjęła ją nie w pełni świadoma skutków. Przyjmuje się, że czynność prawną można złożyć w każdy sposób umożliwiające jasne i jednoznaczne zrozumienie woli osoby dokonującej czynności prawnej. Czynność prawna może mieć charakter jednostronny (testament) bądź też formę wielostronną (umowy). Czynność prawna nie musi mieć deklarowana publicznie i może mieć charakter realny (np. przekazanie władztwa nad rzeczą innej osobie) lub konsensualny (np. poprzez wyrażenie chęci przekazania rzeczy komuś). Czynności prawne mogą mieć też charakter kauzalny (przyczynowe) i abstrakcyjny (oderwane). Ten pierwszy rodzaj oznacza, że dochodzi ona do skutku po zajściu kauzy (okoliczności), drugi natomiast nie wiąże czynności prawnej z jakimś konkretnym wydarzeniem. Przykładem czynności kauzalnej jest np. pożyczka bankowa. Osoba żyrująca pożyczkę staje się zobowiązana jedynie przy zajściu kauzy jaką jest niespłacenie pożyczki przez dłużnika. Po zajściu tej przyczyny staje się ona dla wierzyciela substytutem (zastępcą) dłużnika.

Mimo swobody dokonywania czynności prawnej scholandzkie prawo precyzuje inne formy zawierania umów wymieniając je jako pisemne i urzędowe. Ten pierwszy rodzaj jest dość jasny: zapisy umowy muszą mieć charakter pisemny, a strony umowy dysponują jej kopiami. W przypadku urzędowej formy kc. nie precyzuje na czym może ona polegać. Zakładać jednak należy, że szczegółowe przepisy stanowią o sposobie dokonywania tych czynności. Art. 7 kc głosi, że gwarantem ich jest albo forma rejestrowania pisemnej umowy w urzędzie lub sądzie, albo też obecność urzędnika (sędziego) w roli szczególnego świata bądź też specyficzny sposób jej zawarcia (np. zakup nieruchomości od państwa dokonywany jest tylko w jeden sposób – poprzez zapłatę należnej sumy i przekazaniu przez system parceli we władanie nabywcy). Za czas zawarcia czynności prawnej przyjmuje się jej fizyczne dokonanie a w przypadku umowy po przyjęciu oferty przez ostatniego z oferentów. Czynność prawna może też powstać z mocy orzeczenia sądowego – nie tylko jako świadome działanie podmiotu. Przykładem jest orzeczenie sądu nakazujące zapłatę odszkodowania, które z samej mocy tworzy stosunek zobowiązaniowy między podmiotami.

Sven de Yremy