PRAWO CYWILNE – PRAWO PODMIOTOWE I RZECZOWE

PODMIOTY PRAWA CYWILNEGO

Prawo cywilne wyróżnia dwa rodzaje podmiotów: osoby fizyczne i osoby prawne. Osobą fizyczną jest każdy człowiek jako uczestnik stosunków cywilnoprawnych. Każdy człowiek ma od urodzenia aż do śmierci zdolność prawną. Może być zatem nosicielem (podmiotem) praw lub obowiązków. Od zdolności prawnej należy odróżnić zdolność do czynności prawnych. Nazwą tą określa się kwalifikację osoby do dokonywania działań, które skutkują zmianą sytuacji prawnej i kształtowania wiążących je stosunków prawnych. Przykład: osoba ubezwłasnowolniona ma zdolność prawną, ale nie posiada zdolności do czynności prawnych. Te – w jej imieniu – może dokonywać tylko jej pełnomocnik bądź kurator. Zgodnie z prawem pełną zdolność do czynności prawnych mają w Scholandii wszyscy obywatele niezależnie od wieku (w realnym prawie cywilnym przyjmuje się pewną cezurę wiekową – np. ukończenie 16 lat – by czynności prawne osoby fizycznej mogły mieć skutek prawny bez konieczności potwierdzenia ich przez opiekuna prawnego). W sposób dorozumiany prawo do czynności prawnej mają także obywatele obcych państw o ile przebywają w Scholandii za zgodę władz Królestwa lub mają takie same prawa jak obywatele scholandzcy na podstawie umów międzynarodowych (traktat sojuszniczy z Dreamlandem nadaje obywatelom tego państwa wszystkie prawa obywatela Scholandii w rozumieniu prawa cywilnego). Tylko sąd może pozbawić praw do czynności prawnych obywatela Scholandii (w przypadku obywateli państw obcych Król lub Kancelaria Koronna przy pomocy stosownej decyzji o odebraniu prawa pobytu). Naturalnym końcem zdolności do czynności prawnych (i zarazem zdolności prawnej) może być też śmierć (realna lub wirtualna) lub (i) pozbawienie obywatelstwa (w tym przypadku zdolność prawna nie musi wygasnąć). Cechą wyróżniającą osobę fizyczną jest jej imię i nazwisko oraz przydomek jak również numer paszportu i tytuł nadany przez władze Scholandii. W niektórych przypadkach cechą tą może być również hasło (login), przy pomocy którego loguje się ona do systemu o ile czynność zachodzi za pośrednictwem systemu informatycznego Królestwa. Wówczas login ten zastępuje podpis i formę pisemną czynności. Przykładem jest akt kupna jakiegoś dobra z oferty przedstawionej w którymś z internetowych sklepów. Dochodzi do skutku nie tylko na podstawie pisemnej oferty kupna i numeru paszportu – niezbędne jest też wpisanie loginu.

Osobami prawnymi w Scholandii są organizacje o ile powołane zostaną w trybie przewidzianym przez prawo. Reguluje je kilka ustaw (m. in. ustawa o partiach politycznych, stowarzyszeniach, instytucjach edukacyjnych, kulturalnych). W większości przypadków organizacja podlega obowiązkowi rejestracji przez sąd, choć są też i wyjątki (np. minister kultury dla org. kulturalnych, kancelaria koronna dla edukacyjnych). Dyskusyjną sprawą jest czy osobowość prawną posiadają firmy lub też spółki. W prawnym systemie scholandzkim nie ma przepisów odnoszących się wprost do osobowości prawnej firm zakładanych przez osoby fizyczne i prawne. Osoby takie podlegają rejestracji przez stosownego ministra (najczęściej Minister Gospodarki i Pracy), jednak rejestracja ta również nie wynika z przepisów prawa a jest pewnego rodzaju zwyczajem wymaganym przy wpisaniu stosownej firmy do systemu gospodarczego. W systemie gospodarczym firma posiada odrębną osobowość mając prawo własności do dóbr, które zakupiła lub wytworzyła oraz nieruchomości, na której ma siedzibę. W praktyce korzysta więc ze wszelkich przywilejów osoby prawnej. W orzeczeniach sądowych brak jest wyraźnej dyrektywy w tej materii jednakże Królewski Sąd Scholandii kilkakrotnie przyjmował pozwy przeciw firmom (a nie ich właścicielowi) uznając pośrednio, że mogą być stronami w sporze (pozwy były wycofywane przez powodów jednakże nie były odrzucane przez sąd z powodu braku legitymacji procesowej). Uznać więc można, że pośrednio przyznał im faktyczną osobowość prawną. Niewątpliwie temat wymaga uregulowania prawnego poprzez zgłoszenie nowelizacji kodeksu cywilnego bądź też przy tworzeniu kodeksu postępowania cywilnego lub też prawa proceduralnego sądowego regulującego postępowania przez sądem, terminy rozpatrywania spraw itp. Niewątpliwie osobowość prawną mają też poszczególne ministerstwa i instytucje państwowe (np. Narodowy Bank Scholandii) w ramach pełnionych przez siebie obowiązków. Wniosek ten także wynika raczej z praktyki postępowania sądowego i prawa zwyczajowego niż jest wyprowadzony wprost z konkretnego aktu prawnego. Wprawdzie kodeks stanowi w art. 12 p.3, że osobą prawną jest organizacja posiadającą osobowość prawną jednakże brak jest w innych ustawach oraz przepisach wykonawczych (o ile one faktycznie istnieją, bo w tej materii w scholandzkim systemie prawnym istnieje dotkliwa luka prawna) konkretyzacji tego zapisu. Powszechnie przyjmuje się więc, że jeśli ustawa lub statut wyraźnie określa, że rejestrowana osoba nie posiada osobowości prawnej to nie korzysta z postanowień kc. Co nie znaczy jednakże, że nie może być przedmiotem praw i obowiązków.

Każda osoba (prawna i fizyczna) powinna mieć miejsce zamieszkania. Jeśli go nie posiada jako jej adres przyjmuje się stolicę Królestwa – Scholopolis. W przypadku osoby prawnej za siedzibę uznaje się nieruchomość wymienioną we wniosku rejestracyjnym. Wnioskowanie, że brak stosownej rejestracji lub też nie uwzględnienie we wniosku rejestracyjnym (z mocy prawa, bo przepisy tego nie wymagają) siedziby wykluczać powinno osobowość prawną organizacji jest mocno wątpliwe. Zagrażałoby to bezpieczeństwu obrotu handlowego zakładając, że czynności dokonywane przez taką osobę są z mocy prawa nieważne. Jak pisałem kwestia ta wymaga szczegółowego uregulowania. Osoba prawna czynności prawne wykonuje poprzez swoje prawne organa (czyli władze określone w statucie) lub właściciela (w przypadku firmy lub instytucji).

Za osoby prawne uznać więc trzeba w szczególności:

a) państwowe osoby prawne (tzn. mające strukturalne i majątkowe powiązania z państwem). Są to: Skarb Państwa, jednostki organizacyjne Skarbu Państwa, inne państwowe osoby prawne (np. przedsiębiorstwa państwowe, banki państwowe, państwowe osoby prawne powoływane na podstawie ustaw, a także fundacje, których jedynym fundatorem jest Skarb Państwa)

b) jednostki samorządu terytorialnego (prowincje, miasta otwarte)

c) gospodarcze i niegospodarcze osoby prawne (firmy, spółki akcyjne, uczelnie, szkoły, muzea, galerie, partie polityczne, stowarzyszenia).

Ograniczyć lub pozbawić podmioty prawa cywilnego prawa do czynności prawnych może tylko sąd. Może to uczynić na wniosek wierzyciela w sytuacji, gdy osoba uchyla się od wierzytelności lub jej majątek jest niewystarczający. Sąd nie jest związany wnioskiem wierzyciela i – w przypadku przedstawienia wiarygodnego planu spłaty – może odstąpić od ograniczeń. Kc wymaga jednak, by nowy termin płatności nie przekraczał 30 dni. Ograniczenie do czynności prawnych wymaga ustanowienia dla podmiotu prawa cywilnego kuratora, którego potwierdzenie jest niezbędne dla potwierdzenia ważności oświadczeń woli (a więc i czynności prawnych) przez osobę. Kurator powinien dokonać jej w stosownym czasie wyznaczonym przez drugi podmiot będący stroną tej czynności w terminie nie krótszym niż 7 dni.

Osoby fizyczne i prawne dokonują czynności prawnych poprzez oświadczenia woli dokonane bądź to w sposób bezpośredni bądź też dorozumiany (np. umieszczenie rzeczy na wystawie lub aukcji jest pośrednią deklaracją sprzedaży. Nie jest więc niezbędne odrębne potwierdzenie tej czynności przez bezpośrednią deklarację sprzedającemu).

Scholandzki kc za przedmiot ochrony podmiotowej uznaje także dobra osobiste zobowiązując sprawcę ich naruszeń do przeprosin i naprawienia szkody. Wprowadza też koncepcję winy do scholandzkiego prawa cywilnego obowiązek naprawienia szkody w formie odszkodowania pieniężnego uzależniając od winy obiektywnej sprawcy szkody. Za dobra osobiste uznaje się w szczególności: życie, zdrowie, wolność, cześć, oznaczenie, twórczość. Dobra osobiste mają charakter niemajątkowy i niezbywalny (z wyjątkiem twórczości, która może zostać przeniesiona na inną osobę. Dotyczy to jedynie jej prezentowania. Niezbywalne jest autorstwo dzieła i właśnie w tym zakresie kc chroni także twórczość).

PRAWO RZECZOWE

Przedmiotem stosunków prawnorzeczowych są jedynie rzeczy. Według art. 17 kc rzeczami są dobra materialne i niematerialne (odstępstwo od doktryny pr. cywilnego realnego uznającego, że rzeczami są wyłącznie przedmioty materialne). Rzeczami są dobra w stanie pierwotnym lub przetworzonym na tyle wyodrębnione w sposób naturalny lub sztuczny, że w stosunkach społeczno-gospodarczych mogą być traktowane jako dobra samoistne. W rozumieniu art. 17 p.3 rzeczami mogą być dane elektroniczne z wyjątkiem korespondencji publicznej i prywatnej. Oznacza to, że kc w prawie rzeczowym (odmiennie niż w prawie realnym) za rzeczy uznaje dobra niematerialne (utwory literackie, naukowe, artystyczne, wynalazki) oraz prawa. Za rzeczy uznać należy (również odmiennie niż w realnym pr. rzeczowym) także złoża minerałów i dobra znajdujące się na nieruchomości, ale dopiero po ich wyodrębnieniu. W innym przypadku stanowią one element nieruchomości i do niej przynależą. Kwestią dyskusyjną jest rzeczowy charakter pieniędzy. Uznać należy jednak, że pieniądze są szczególnym rodzajem rzeczy, bowiem ich wartość nie ma związku z naturalnymi właściwościami fizycznymi a z przyznaną przez państwo mocą umarzania zobowiązań pieniężnych. Nie jest rzeczą również w szerokim rozumieniu przedsiębiorstwo, majątek podmiotu prawnego lub też gospodarstwo rolne jako takie. Rzeczowy charakter mogą mieć one tylko po wyodrębnieniu i oddzieleniu od nieruchomości, do której są przypisane. W skład przedsiębiorstwa czy też majątku lub gospodarstwa sensu largo (w ogólnym rozumieniu) wchodzić bowiem mogą różnorakie prawa majątkowe: np. długi, zobowiązania itp. Szczególnym rodzajem rzeczy jest strona internetowa i jej części składowe, które kodeks wymienia enumeratywnie jako rzecz.

Rzeczy podzielić można na nieruchomości i rzeczy ruchome (ruchomości). Nieruchomościami są wyodrębnione części terytorium Królestwa Scholandii, których jednostką jest „parcela”. Stanowią one odrębny przedmiot własności a ich własność podlega rejestracji. Częścią nieruchomości są także wzniesione na nim budynki (np. kamienice, zakłady przetwórcze) oraz ich części a także dobra powiązane z nieruchomościami (złoża minerałów, surowców naturalnych lub gospodarczego przeznaczenia parceli np. produkcji spożywczej). Doktryna prawna przewiduje sytuację, że od zasady superficies solo cedit (głosi ona, że budynki są częściami składowymi gruntu) przewidywane są wyjątki. Zawsze jednak muszą one mieć wprowadzone w sposób ustawowy (a więc równy cywilnokodeksowym rozwiązaniom prawnym). Ruchomościami są wszystkie pozostałe rzeczy. Definicję legalną ruchomości przedstawia art. 17 p. 3 kc „Ruchomościami są w szczególności dane utrwalone w postaci elektronicznej, w tym strony internetowe i ich części składowe, z wyłączeniem prostej korespondencji publicznej i prywatne”. Częścią składową rzeczy jest wszystko to co nie może być od niej odłączone bez uszkodzenia rzeczy lub istotnej zmiany całości lub przedmiotu odłączanego.

Istotne znaczenie prawne ma również podział rzeczy na oznaczone co do gatunku i co do tożsamości. Inną rzeczą jest bowiem przeniesienie własności rzeczy oznaczonej co do tożsamości (np. konkretnej strony internetowej, nieruchomości) a inną rzecz oznaczona co do gatunku (sprzedaż 10 desek lub 20 ryb). Rzeczy oznaczone co do gatunku występują w obrocie w większej masie: są rzeczami zamiennymi.

Prawa rzeczowe mają charakter bezwzględny. Oznacza to, że są skuteczne erga omnes – czyli wobec wszystkich. Jako prawa przysługują wyłącznie określonej osobie uprawnionej, zaś ogół osób musi honorować cudze prawo rzeczowe poprzez bierne zaniechanie. Prawa względne (np. zobowiązania – będzie o nich mowa w dalszej części wykładu poświęconej prawo zobowiązań) mają skuteczność tylko wobec oznaczonej osoby (osób) – podmiotów stosunku prawnego.

Scholandzkie prawo cywilne nie różnicuje praw rzeczowych wspominając jedynie o jednym: prawie własności i czerpania pożytków z rzeczy. Nie wspomina więc o użytkowaniu, zastawie i hipotece, co nie oznacza, że czynności te nie mogą być zawierane. Zgodnie z autonomią kształtowania czynności prawnej (umowy) strony mogą ukształtować w treści umowy nienazwany w prawie scholandzkim stosunek dzierżawy i innych względnych praw rzeczowych.

Prawo własności może dotyczyć szczególnego rodzaju rzeczy (ruchomości) jakim przedsiębiorstwa sensu strico rozumianego jako zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczonych do realizacji określonych zadań gospodarczych czyli: firmę (nazwę, znaki towarowe i inne oznaczenia indywidualizujące przedsiębiorstwo) i księgi handlowe. W jego skład mogą wchodzić także nieruchomości i ruchomości należące do niego; można też dopisać do niego zobowiązania i obciążenia o charakterze majątkowym, ale ich zakres nie jest objęty już prawem rzeczowym a zobowiązaniowym. Z punktu widzenia wierzyciela przedsiębiorstwo X będzie winne 100 arm niezależnie od tego kto jest jego właścicielem. Nie można jednak przenieść długu (zobowiązania) na nowego właściciela – jego stroną jest tylko i wyłączenie przedsiębiorstwo. Oznacza to, że przedsiębiorstwo może być przedmiotem obrotu (przeniesienia prawa własności) ale tylko w zakresie przeniesienia własności (zmiany właściciela). Przedsiębiorstwo w ścisłym znaczeniu (sensu stricte) jest więc zespoloną funkcjonalnie, zmienną ilościowo rzeczą tworzącą zorganizowany kompleks majątkowy. W jego skład mogą wchodzić inne prawa rzeczowe (podległe – np. własność nieruchomości lub patentu).

Treść prawa własności określa 18 art. kc, który głosi, że właściciel ma prawo korzystać z rzeczy (ius dispondendi), rozporządzać rzeczą, a w szczególności pobierać pożytki (ius fruendi, ius utendi). Może też ją posiadać (ius possidendi). Regulacja kodeksowa ma tu charakter otwarty: nie zamyka uprawnień właścicielskich. Oznacza to, że właściciel może z rzeczą czynić wszystko czego tylko prawo mu nie zabrania. W sytuacji, gdy ktoś mu w tym przeszkadza przysługuje mu roszczenie windykacyjne (art. 22. p 1 – na jego podstawie może domagać się zwrotu rzeczy i pożytków, które ona przyniosła) lub negatoryjne (art. 22 p. 2 – na podstawie tego przepisu właściciel domaga się zaniechania naruszenia korzystania z rzeczy i domagać się naprawienia szkody).

Elementem prawa własności są wspominane już pożytki (ius fruendi). Po wyodrębnieniu z rzeczy pierwotnej stają się one rzeczą w rozumieniu prawa cywilnego np. zboże zebrane z pola staje się odrębną rzeczą. Należy jednak do właściciela rzeczy, z której zostało wyodrębnione chyba, że właściciel umownie ustanowi inaczej. Przykładem jest pole, które może zostać wydzierżawione za określony czynsz na umówiony okres. W tym czasie wszystkie rzeczy wyodrębnione z pola są własnością dzierżawcy z mocy umowy dzierżawnej, na podstawie której właściciel zrzekł się praw do pożytków. Innym wyjątkiem do tej zasady jest sytuacja, gdy wytworzenie rzeczy jest przedmiotem umowy. Wówczas nie właściciela (czy też) twórca uzyskuje pierwotne prawo własności do nowej rzeczy, ale osoba uprawnione umową z twórcą (właścicielem). Momentem przeniesienia własności nie jest jednak jej wytworzenie ale tzw. świadczenie wzajemne (o ile je przewidziane) czyli np. zapłata. W sytuacji braku świadczenia wzajemnego prawo własności przechodzi z twórcy (właściciela rzeczy, z której pożytek jest wyodrębniany) w momencie wytworzenia (wyodrębnienia). Art. 20 p. 3 unieważnia czynność przeniesienia własności w sytuacji, gdy świadczenie wzajemne jest opóźnione lub niewłaściwe wyznaczając termin na jego poprawne wykonanie na 2 dni od chwili żądania jego wykonania przez pierwotnego właściciela (twórcy). Powyższe dotyczy też przeniesienia własności rzeczy oznaczonej co do tożsamości (indywidualnie).

Drugim elementem prawa własności jest uprawnienie do posiadania rzeczy (ius possidendi). Oznacza to, że właściciel może władać rzeczą w sposób jaki uzna za stosowny. Trzecim elementem własności jest (ius dispondendi) czyli prawo korzystania z rzeczy. Oznacza to, że właściciel może używać rzecz, pobierać z niej pożytki naturalne i prawne jak również także zużyć i przetworzyć rzecz, a także połączyć ją lub pomieszczać z innymi rzeczami. Właścicielowi przysługuje także praw zniszczenia rzeczy, choć w tym przypadku ograniczać go mogą inne prawa (np. nie wolno niszczyć dóbr kultury nawet jeśli są własnością prywatną. Ograniczenie takie wynika z innych praw Scholandii i zawarte jest w art. 1 kc zastrzegając, że reguluje stosunki prawne o ile nie podlegają one władztwu publicznemu).

Koniec prawa własności pojawia się po zniszczeniu, zużyciu rzeczy, przeniesieniu prawa własności lub rozporządzeniu na wypadek śmierci (testament –w momencie śmierci właściciela). Odrębnym tematem jest zrzeczenie się prawa własności (nieruchomość, ruchomość) a także porzucenia rzeczy ruchomej. Scholandzkie prawo cywilne nie uznaje instytucji zasiedzenia.

Prawo własności jednej rzeczy rzeczy może przysługiwać kilku osobom w sposób niepodzielny. Przykładem jest np. nieruchomość (parcela), która z mocy prawa nie podlega podziałowi lub np. dzieła literackiego, będącego autorstwem zbiorowym. Dzieło to – podobnie jak i nieruchomość – z natury swojej nie może podlegać podziałowi. Oznacza to niepodzielną wspólność prawa czyli współwłasność. W przypadku współwłasności praw majątkowych należy analogicznie stosować postanowienia prawa rzeczowego dot. współwłasności. Kc zakłada jednak, że współwłasność może podlegać zniesieniu ze względu na charakter rzeczy (Jedna rzecz może mieć kilku właścicieli, chyba że prawo stanowi inaczej art. 19 p. 1). W scholandzkim systemie prawnym uznawany jest tylko jeden rodzaj współwłasności – tzw. współwłasność łączna. Każda zmiana stosunku współwłasności czy to dotycząca zmiany struktury własności (zwiększenia udziałów jednego z współwłaścicieli czy też zbycia współwłasności bądź wprowadzenia nowego) wymaga zgody wszystkich współwłaścicieli. Współwłaściciele mogą w drodze umownej określić rodzaj współwłasności i korzystanie z rzeczy przyznając jednemu lub kilku więcej uprawnień niż pozostałym.

Zarządzenia rzeczą w zakresie zarządu zwykłego (nie zmieniającego charakteru rzeczy ani jej wartości a sprowadzające się do zwykłej eksploatacji rzeczy i utrzymywanie jej w niezmienionym stanie) rozstrzyga się za pomocą większości głosów uwzględniającą udziały każdej ze stron. Czynności przekraczające zarząd zwykły wymagają zgody wszystkich. Brak porozumienia powoduje, że każdy ze współwłaścicieli ma prawo zwrócić się do sądu o rozstrzygnięcie. Sądowy zarząd pojawia się także i wtedy, gdy zwykły zarząd odbywa się z pokrzywdzeniem właścicieli (art. 19 p. 4 i 5). Właściciele mogą też ustanowić zarząd umowny polegający na zatrudnieniu osoby trzeciej (lub jednego z nich) do używania rzeczy w ramach zwykłego zarządu z określeniem w umowie praw i obowiązków. Ustanowienie takiego zarządu wymaga formy pisemnej i urzędowej (ustawa nie precyzuje dokładnie na czym „urzędowość” ta powinna polegać i brak jest do tego przepisów wykonawczych).

Przeniesienie własności zawsze wymaga formy pisemnej, zaś jeśli rzecz dotyczy nieruchomości formy urzędowej (wymagającej np. udziału automatycznych systemów Królestwa a więc podlegającemu kontroli urzędniczej). Może też być to umowa zawarta przed urzędnikiem państwowym lub sądem. Powyższe nie wynika wprost z kc lecz z prawa zwyczajowego i założeń doktryny prawnej. Zniesienie współwłasności przez zbycie udziałów jednego z współwłaścicieli osobie trzeciej wymaga powiadomienia pozostałych współwłaścicieli, którym przysługuje prawo pierwokupu. Przeniesienie własności bez ich zgody powoduje nieważność tej czynności. Współwłaściciele mogą w ciągu 15 dni od daty powiadomienia o zamiarze zbycia udziału zgłosić skuteczne prawo pierwokupu.

Kodeks cywilny Scholandii uznaje instytucję wywłaszczenia – czyli pozbawienia prawa własności rzeczy wbrew woli właściciela. Wprowadza też szczególną formę – wyroku sądowego (co jest novum wb. realnej instytucji wywłaszczenia, która jest instrumentem prawa administracyjnego i jest dokonywana na podstawie decyzji administracyjnej podlegającej zaskarżeniu do sądu). Warunkiem niezbędnym do wywłaszczenia jest „ważny interes społeczny” nie doprecyzowany jednakże przez ustawodawcę. Legalna definicja wywłaszczenia zawarta jest w art. 23 p. 2: Wywłaszczenie polega na odpłatnym, przymusowym przejściu własności rzeczy na rzecz Królestwa lub właściwej Prowincji, z chwilą uiszczenia ceny oznaczonej w wyroku wywłaszczeniowym. Sąd powinien w decyzji wywłaszczeniowej ustalić cenę nie mniejszą jednakże od ceny rynkowej powiększonej o 1/5 szacunkowej wartości. Kc dopuszcza jednakże przeniesienie za zgodą wywłaszczanego prawa własności innej rzeczy i dopłacie ustalonej umownie między Skarbem Państwa lub Prowincją przejmującą wywłaszczaną rzecz. Rzecz podlega jednak zwróceniu pierwotnemu właścicielowi o ile nie zostanie przeznaczone na cele publiczne w ciągu 45 dni. Umowna zapłata przekazana przez jednostkę publiczną właścicielowi podlega wówczas zwrotowi.