<strong>Jerzy Gołowanow</strong>

Historia instytucji rycerstwa w Scholii starożytnej

Pochodzenie instytucji rycerstwa w Scholii starożytnej miało takie same korzenie, jak tez powstanie tej instytucji w Europie średniowiecznej. W Europie wczesnośredniowiecznej rycerstwo powstało jako skutek wzrostu od VIII wieku roli militarnej jazdy ciężkozbrojnej. Należy pamiętać, że w okresie świetności Cesarstwa Rzymskiego, a właściwie aż do upadku Cesarstwa Zachodniego w wieku VI podstawową rolę w wojsku odgrywała piechota ciężkozbrojna, której rodowód zaczyna się w państwie Sparty, w którym po raz pierwszy wprowadzono wojsko, złożone z hoplitów (ciężkozbrojnych piechurów)[1]. Później instytucję hoplity przejmują Rzymianie tworząc własną wersję piechura ciężkozbrojnego – legionistę. Od czasów jednak klęsk, zadanych Rzymianom przez Partów oraz Gotów w III wieku, w wojsku rzymskim coraz większą rolę zaczyna odgrywać jazda, przede wszystkim germańska, z usług której korzystał już Juliusz Cezar w okresie wojen galijskich.

W okresie powstania i umocnienia Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego (V-VI wieki) coraz większą rolę w wojsku pełni jazda ciężkozbrojna, przy czym korzystano ze wzorców perskich. Wprowadzono wynalazki germańskie i wschodnie – strzemię oraz długi miecz, co pozwoliło na stworzenie jazdy pancernej (katafrakt), niepokonanej przez wiele dziesięcioleci. Przewagę bizantyjskiej jazdy pancernej nad lekką jazdą germańską doświadczyli Wandalowie i Ostrogoci w okresie wojen, prowadzonych przez cesarza Justyniana Wielkiego w połowie VI wieku, gdy Bizancjum udało się odzyskać tereny Afryki Północnej, Italii oraz południowej Hiszpanii.

W okresie rozkwitu państwa Franków (VII-VIII wieki) te doświadczenia wykorzystano w celu stworzenia niepokonanego wojska, złożonego z rycerzy (Ritter – prawdopodobnie od niem. Reiter – „jeździec”). Właśnie takiemu wojsku Frankowie zawdzięczały zatrzymanie ekspansji Arabów oraz stworzenie rozległego państwa za czasów Karola Wielkiego (na przełomie VIII i IX wieków). Początkowo ci „rycerze” byli po prostu bogatymi chłopami germańskimi, którzy mogli sobie pozwolić na zakup ekwipunku jeździeckiego. Po pewnym czasie znaczne rozwarstwienie wspólnot germańskich doprowadziło do utworzenia instytucji wodza – księcia (Fürst) i jego drużyny wojskowej, złożonej z doborowych wojowników. Książę utrzymywał swoja drużynę, korzystając ze środków, dostarczanych mu przez chłopów. Po pewnym czasie, w okresie tworzenia królestw germańskich, książęta przechodzili na służbę królów i wojsko ujednolicano w ten sposób, że każdy z książąt był zobowiązany do dostarczenia odpowiedniego kontyngentu wojska w okresie zagrożenia.

Sytuacja znacznie się zmieniła, gdy władzę objął Karol Wielki, którego można uznać właściwie za twórcę stosunków feudalnych w Europie, a jednocześnie był on założycielem instytucji rycerstwa w takiej formie, w jakiej ja znamy obecnie. Karol Wielki zlikwidował w obrębie swojego państwa władzę książąt, która opierała się na tradycji rodowej i wprowadził jednolitą scentralizowaną administrację. Państwo zostało podzielone na hrabstwa (jednostka terytorialna wewnątrz kraju), zarządzane przez hrabiego (Graf) i na marchie (jednostka terytorialna na terenach przygranicznych), zarządzane przez margrabiego (Markgraf).

W swoich działaniach Karol Wielki pragnął naśladować stosunki, panujące w cesarstwie rzymskim. Pojawił się jednak problem wynagrodzenia urzędników. W okresie wczesnego średniowiecza panowała gospodarka naturalna, a zatem logicznie byłoby wynagradzać urzędników nadaniami ziemi, co było też czyniono. Nie inaczej rzecz się działa w wojsku, złożonym z ciężkozbrojnej jazdy. W ten sposób powstało zjawisko zależności feudalnej, która polegała na tym, że wasal za nadania ziemi przez seniora był zobowiązany do świadczeń w postaci służby wojskowej. Na dole piramidy feudalnej znajdowali się właśnie rycerze, którzy byli zobowiązani do walki pod sztandarami seniora w czasie podejmowanych przez niego wypraw.

Powstał etos rycerski, którego źródło było w etosie wolnego wojownika germańskiego i obywatela rzymskiego. Każdy wolny Germanin był jednocześnie wojownikiem, który był zobowiązany do posłuszeństwa względem wodza. Do tych cnót germańskich – posłuszeństwa, waleczności i ofiarności doszły cnoty rzymskie, które dotarły do Germanów za pośrednictwem chrześcijaństwa – wysoka moralność, umiłowanie ojczyzny oraz opiekowanie się słabymi i ubogimi. W ten sposób rycerze tworzyli elitę społeczeństwa feudalnego (Ritterschaft), będąc jednocześnie podstawą jego gospodarki i siły militarnej. Początkowo rycerstwo stanowiło otwartą społeczność, albowiem teoretycznie każdy wolny człowiek mógł być pasowany na rycerza i otrzymać nadanie ziemskie (beneficjum). W wieku jednak XIII rycerstwo staje się zamknięta kastą, coraz bardziej tożsama ze szlachtą. Nadania ziemskie przestają być wiązane ze służbą wojskową i stają się dobrami dziedzicznymi. Rozkwit rycerstwa przypada na okres XI-XIII wieków. W czasie wojny stuletniej klęski rycerstwa francuskiego stanowiły pierwszą oznakę słabości rycerstwa jako siły militarnej. Od czasu wprowadzenia do sztuki wojennej prochu strzelniczego i ponownego dowartościowania piechoty (arkebuzerów, a później muszkieterów) znaczenie rycerstwa szybko spada, aż do wieku XVI, gdy pojęcie „rycerz” utożsamia się już całkowicie z pojęciem „szlachcic”.

Gdy w VII wieku plemiona Alamanów przybyły do Scholii, trzonem ich wojska była lekka jazda oraz lekka piechota, jak to było zwyczajnie wśród Germanów. Doświadczenie jednak klęsk, poniesionych z rąk Franków pod wodzą Karola Wielkiego i kontakt z Rzymianami, mieszkającymi w Inselii i Scholii spowodowały gruntowną zmianę w praktyce wojennej Alamanów, których można już od VII wieku nazywać Scholijczykami.

„Epoka Królestw Walczących”, która trwała w okresie od VIII do pocz. X wieków, nacechowana licznymi konfliktami pomiędzy głównymi królestwami scholijskimi doprowadziła do wykształcenia się kasty wojowników, pochodzących ze środowiska wolnych chłopów germańskich. Coraz większą role odgrywa pancerna jazda.

Gdy w roku 930 Radgar I zjednoczył Scholię, ważna rolę w walkach odgrywały właśnie oddziały pancernych jeźdźców, wystawianych przez wodzów poszczególnych ośrodków wiejskich Scholii[2]. W okresie działań, zmierzających do integracji Scholii za czasów rozkwitu państwa Radgarów, wykształciły się dwa rodzaje wojska, które w okresie panowania Radgarów odgrywały większą czy też mniejszą rolę.

Na początku panowania Radgarów trzonem wojska scholijskiego była ciężkozbrojna jazda, złożona z rycerzy, pochodzących z ośrodków wiejskich Scholii zachodniej oraz Scholii południowej. W okresie jednak panowania Radgara III bunty namiestników wykazały słabość tych wojsk, co spowodowało konieczność reformy armii. Zamiast pospolitego ruszenia rycerzy i drużyn arystokratycznych, wprowadzono stałe wojsko złożone z wolnych chłopów, służącym w piechocie, którym wypłacano żołd[3]. Wciąż jednak rycerze odgrywali ważna rolę w dziele wojskowym, albowiem byli zobligowani do dostarczenia kontyngentów wojskowych dla wojska królewskiego.

Rycerze więc otrzymywali nadania ziemi i byli zobowiązani do stawienia się do wojska wraz z oddziałem wolnych chłopów, którzy już wtedy byli zależni gospodarczo od rycerzy. W przypadku nie wywiązania się z obowiązku dostarczenia kontyngentu, obliczanego w zależności od wielkości beneficjum, rycerz mógł nawet stracić swoja ziemię, a więc również stracić status rycerza. A zatem nieco inaczej, niż w średniowiecznej Europie, od rycerza w Scholii wymagano przede wszystkim zdolności gospodarczych i przywódczych.

W Scholii rycerze szybko zostali podstawowymi producentami zboża – największego bogactwa Scholii średniowiecznej. Ich wasalna zależność była związana bardziej z Królem Scholii, niż z możnowładcami, którzy najczęściej byli jedynie urzędnikami Króla Scholii. Dzięki takiej organizacji państwa Scholia uniknęła rozdrobnienia feudalnego, które było plagą średniowiecznej Europy. Uniknęła Scholia również zjawiska występowania przestępczości, związanej z masową pauperyzacją rycerstwa europejskiego, co spowodowało w Europie powstanie licznych band rycerzy-rabusiów (Raubritter), postrachu dróg europejskich. Rycerz scholijski, który stracił w ten czy inny sposób swój majątek był zobowiązany do zaciągnięcia się do wojska jako jeździec ciężkozbrojny i przechodził całkowicie na żołd państwa.

Na przełomie X i XI wieków Król Radgar V przeprowadził kolejna reformę wojskowości, korzystając z doświadczeń rzymskich. Wprowadzono podział wojska na legiony i odtąd podstawową siłą wojskową był już piechur ciężkozbrojny (legionista). Ciężka jazda pozostała jednak nadal ważnym elementem sztuki wojskowej, stanowiąc wojska pomocnicze (auxilia).

Spadek znaczenia militarnego rycerzy spowodował przesunięcie akcentu na ich społeczne znaczenie. Rycerze jako szlachta miejska i wiejska staja się coraz bardziej elitą społeczeństwa, nadal nominalnie pozostając na służbie Króla, staja się mniej więcej w XII-XIII wiekach już dziedzicznymi właścicielami ziemi.

W okresie „Pax Radgariana” (XI wiek) rycerstwo tworzy własny kodeks honorowy i etyczny, zebrany obecnie w Kodeks Honorowy Szlachty Scholandzkiej, zasadniczo tożsamy z zasadami, którymi się kierowali w swoim postępowaniu rycerze Europy Zachodniej w średniowieczu (przynamniej w teorii)[4].

W XII wieku Scholie dotknął gospodarczy i polityczny kryzys, związany z wygaśnięciem dynastii Radgarów. Anarchia w kraju, związana z buntami ludności i najazdami barbarzyńskich sąsiadów Scholii została pokonana przez nowego króla Abogarda, który wraz ze swoją drużyną, złożoną z rycerzy ze Scholii Zachodniej zwyciężył w bitwie pod Liceas oraz przezwyciężył kryzys[5]. Spowodowało to znacznym wzrostem znaczenia szlachty wiejskiej, a szczególnie rycerstwa prowincjalnego. Od XIII wieku rycerstwo scholijskie było przez dłuższy czas zasilane przez napływ wojowników Normańskich, stanowiących przez dziesięciolecia straż przyboczną królów Scholii. Był to „złoty okres” rycerstwa scholijskiego, wpływy którego na politykę, gospodarkę i społeczeństwo sięgnęły w tych czasach szczytu. Popularne było budowanie zamków, częste były turnieje rycerskie, rycerze byli największymi konsumentami przedmiotów zbytku z Inselii, wszystkie stanowiska państwowe były również obstawione przez przedstawicieli tego stanu.

Wzrost znaczenia miast, a szczególnie stolicy Scholii – Scholopolis, który datuje się od połowy XIII wieku, gdy została powołana instytucja Parlamentu, znacznie ograniczająca kompetencje korony scholijskiej, znaczenie rycerstwa zaczyna coraz bardziej się zmniejszać. W tym okresie Królowie Scholii powoływali pod broń przeważnie najemników-kondotierów, czyli zawierano kontrakt z dowódcą oddziału, który dostarczał żołnierzy wraz z wyposażeniem. Z kolei Parlament opierał się na oddziałach milicji miejskiej, rekrutowanej przede wszystkim z mieszkańców Scholopolis.

Całkowity upadek rycerstwa jako siły militarnej datuje się od Bitwy pod Taurią w roku 1382, gdy ciężkie straty wojska scholijskiego w walce z Deltyjczykami dotyczyły przede wszystkim rycerstwa Scholii[6]. Rycerze przestali więc się liczyć jako siła wojskowa mniej więcej od XV wieku, szczególnie gdy wprowadzono broń palną. Rycerstwo stało się szlachtą dziedziczną i w okresie XV-XVII wieków ich rola społeczna i kulturowa wciąż wzrasta. Rycerstwo dyktowało modę, wzory zachowania się, powstawała bogata „literatura rycerska” i „rycerska sztuka”.

[1] Więcej o wojskowości starożytnej można przeczytać w opracowaniu: Koliński W., Historia wojskowości w Scholandii starożytnej. Podstawy teoretyczne, wykład na Wydziale Wojskowym KUS, http://www.icpnet.pl/…a_teoria.htm

[2] Por. Golowanow J., Historia Scholii I. Od pojawienia się pierwszych państw na terenie Scholii do końca panowania dynastii Radgarów, wykład na Wydziale Historii KUS, http://www.icpnet.pl/…_scholii.htm

[3] Byli to przeważnie lekkozbrojni łucznicy i ciężkozbrojni halabardnicy, coś na wzór yomen’ów w średniowiecznej Anglii.

[4] Por. Golowanow J. (red.), Kodeks Honorowy Szlachty Scholandzkiej http://www.scholandia.org/…honorowy.htm

[5] Por. Golowanow J., Historia Scholii II. Wczesne dzieje dynastii Abogardów (od przejęcia władzy do Abogarda III), wykład na Wydziale Historii KUS, http://www.icpnet.pl/…scholii2.htm

[6] Por. Golowanow J., Historia Scholii II. Wczesne dzieje dynastii Abogardów (od przejęcia władzy do Abogarda III), wykład na Wydziale Historii KUS, http://www.icpnet.pl/…scholii2.htm