Szanowni Państwo!
Na początku swojego wykładu, otwierającego sympozjum, którego zapis za zgodą Jego Magnificencji Rektora Uniwersytetu Bialeńskiego traktowany będzie jako dysertacja v-habilitacyjna w myśl ustawy o systemie oświaty i szkolnictwie wyższym, chciałbym w skrócie zdefiniować pojęcie partii.
Według Maxa Webera partie polityczne to organizacje, które rywalizują ze sobą o władzę polityczną i stawiają sobie za cel zdobycie władzy dla swoich członków. Warto dodać, że charakteryzują się one posiadaniem programu politycznego, dążą do uzyskania poparcia społecznego, a przez to umożliwienia realizacji własnych interesów, które korespondują przynajmniej w części z interesami poszczególnych członków.
Zaś za system partyjny, za Duvargerem można nazwać zespół form i warunków współpracy i wzajemnej koegzystencji partii istniejących w danym państwie. W skład systemu partyjnego wchodzą legalnie działające partie, normy prawne dotyczące zasad ich tworzenia i funkcjonowania, a także regulacje prawa wyborczego czy przepisy wewnętrzne partii (np. statuty) oraz relacje pomiędzy partiami (przykładowo działalność w koalicji, bycie dla siebie opozycją itp.) System partyjny stanowi według konstytucjonalistów legalne forum walki o władzę pomiędzy partiami politycznymi, a przez to umożliwia zarówno organizowanie wyborów, jak i udział społeczeństwa w tych wyborach. Oczywiście powoduje to aktywizację społeczeństwa obywatelskiego, jego integrację, ale jednocześnie również niekiedy podziały oraz rywalizację. Dzięki istnieniu systemu wyborczego możliwa jest rotacja na różnych szczeblach władzy (głównie ustawodawczej, ale także i wykonawczej), kontrola sprawowanej władzy (poprzez partie opozycyjne, które w razie uzyskania większego poparcia mogą "obalić" partie rządzącą), opiniotwórczość, a także rozwój kultury politycznej.
Co wydaje się oczywiste, struktura systemu partyjnego zależna jest od ustroju panującego w państwie, a także systemu wyborczego. Dużą rolę odgrywa również wzorzec kultury politycznej oraz tradycji.
Najpopularniejszy podział systemów partyjnych opiera się na ilości partii w nim występujących bądź mających realny wpływ na zdobycie władzy. Wyróżnia się systemy monopartyjny, dwupartyjny i wielopartyjny.
W systemie monopartyjnym władza może być sprawowana tylko przez jedną partię, która posiada większość w organie legislacyjnym (partia - hegemon). Zasadniczo nie jest wymagany zakaz istnienia innych partii, ale faktycznie (albo też i prawnie) nie mogą one zdobyć władzy. Niektórzy autorzy uważają, że taka sytuacja nie może stanowić systemu partyjnego, ponieważ brakuje elementu rywalizacji oraz właściwych wzajemnych relacji między partiami. Niekiedy partia hegemoniczna może tworzyć większe ugrupowanie, pod którego egidą znajdują się pozostałe partie (tzw. partie satelickie).
W systemie dwupartyjnym znajduje się wiele partii politycznych, jednakże tylko dwie odgrywają znaczącą rolę i wzajemnie wymieniają się w sprawowaniu władzy. W wyborach jedna z partii uzyskuje większość i staje się partią rządzącą (tworzy gabinet), a druga partią opozycyjną (może stworzyć tzw. gabinet cieni). Walka polityczna toczy się pomiędzy dwoma partiami, które muszą dbać o dyscyplinę partyjną, gdyż ich deputowani często są bardziej związani z wyborcami i swoim okręgiem niż z postulatami programowymi. Jest to również związane z niewielkimi różnicami programowymi pomiędzy dwoma partiami.
Istnieje wiele odmian systemu wielopartyjnego, czyli takiego, w którym więcej niż dwie partie mają realną szansę na zdobycie władzy:
1. system dwuipółpartyjny - pojawia się, gdy w systemie dwupartyjnym poparcie społeczne zdobywa trzecia partia, która staje się przysłowiowym "języczkiem u wagi", ponieważ może się zdarzyć, iż którejś z dwóch wiodących partii braknie mandatów do uzyskania większości. Wtedy mała partia (najczęściej centrowa) staje się koalicjantem.
2. system dwublokowy - partie łączą się w bloki polityczne (stałe koalicje), które walczą między sobą o uzyskanie władzy.
3. system wielopartyjny ustabilizowany - występują silne rządy utworzone dzięki partiom koalicyjnym, które wygrały wybory. Występuje także silna opozycja. Partii w parlamencie nie ma zbyt dużo.
4. system wielopartyjny nieustabilizowany - występuje silne rozdrobnienie partii w parlamencie, które rodzi niemożność lub dużą trudność powołania rządu cieszącego się poparciem większości. System charakterystyczny dla "młodych demokracji", w którym występują rządy mniejszościowe.
5. system partii dominującej - istnieje wiele partii, lecz jedna osiąga tak silną pozycję, że w długim okresie jest niemożliwe sformowanie rządu bez jej udziału.
6. system partii predominującej - podobnie jak powyżej, lecz partia nie musi osiągać tak znacznej przewagi w ilości głosów lub mandatów, lecz z powodu jej charakteru (najczęściej centrowego), sformowanie rządu bez jej udziału jest mało prawdopodobne.
7. system wielopartyjny bez partii dominującej - przed wyborami nie sposób wskazać, które partie będą tworzyć rząd. Są niewielkie różnice między poparciem dla poszczególnych z nich. Konieczne są często rządy koalicyjne.
8. system trójblokowy - podobny do opisanego w punkcie 2. Występują trzy bloki polityczne, a po wyborach tylko jeden z nich uzyskuje większość.
9. system kooperacji partii - wszystkie partie po wyborach współpracują ze sobą i sprawują władzę.
Istnieją inne podziały systemów partyjnych:
1. system dopuszczający konkurencyjność i niedopuszczający konkurencyjności (delegalizujące inne partie lub niedopuszczające ich do udziału w wyborach czy uniemożliwiające sprawowanie władzy);
2. system hegemoniczny - pomiędzy systemem jednopartyjnym, a systemem partii dominującej;
3. system zmienny - partie często wymieniają się u steru władzy;
4. system zideologizowany - partie posiadają różne poglądy na kwestie stricte ideologiczne i na tym opierają swoją rywalizację;
5. system pragmatyczny - rywalizacja oparta jest na propozycjach personalnych i konkretnych hasłach programowych;
6. system rozproszony - wiele partii, żadna nie dominuje, mała polaryzacja ideologiczna i częste, różne koalicje;
7. system równowagi - dość wyraźna polaryzacja sił politycznych, ale rywalizacja skoncentrowana wokół jednej osi konfliktu np. podziału prawica-lewica;
8. system nierównowagi - jedna partia regularnie zdobywa większość lub prawie większość mandatów i sprawuje władzę;
9. system partii wielkich - na scenie politycznej duże partie zdobywają znaczną większość głosów;
10. system partii małych - na scenie politycznej nieduże partie zdobywają większość głosów (i tworzą koalicje);
11. pośrednie systemy partyjne - równowaga pomiędzy ilością głosów zdobywanych przez małe oraz duże partie;
12. przejściowe systemy partyjne - w trakcie zmiany systemów;
13. spolaryzowany system partyjny - partie podzielone na bieguny: prawica, centrum i lewica, nie mogące dojść do porozumienia. Ciągły chaos i niestabilne rządy powodują powstanie opozycji antysystemowej;
14. system umiarkowanej polaryzacji - możliwe są naprzemienne koalicje centroprawicowe lub centrolewicowe.
Przejdźmy teraz do meritum - oceny systemu partyjnego Republiki Bialeńskiej. Najpierw zdefiniujmy partię według bialeńskiego prawa. Oprzemy się na ustawie z 12 marca 2016 r. o zrzeszeniach. Zgodnie z jej przepisami, partia polityczna to zrzeszenie (organizacja niepaństwowa mająca osobowość prawną, licząca co najmniej dwie osoby i posiadająca statut), które posiada określony program polityczny i realizuje cele statutowe w kampaniach wyborczych. Partia jak każde zrzeszenie nie może naruszać bialeńskiego prawa oraz propagować nienawiści ni przemocy. Podlega rejestracji, której dokonuje Prezydent Republiki Bialeńskiej w określonym przepisami trybie. Partie polityczne posiadają prawo do układania własnej kolejności list wyborczych, które są wymagane w wyborach do Parlamentu Republiki Bialeńskiej.
W Republice Bialeńskiej zarejestrowane są obecnie dwie partie - Bialeńska Partia Demokratyczna i Wspólnota Rozwoju. W ostatnich wyborach parlamentarnych uzyskały one odpowiednio 2 i 5 mandatów na siedmiomandatową izbę.
System partyjny Bialenii obecnie jest wyraźnie dwupartyjny, gdyż istnieją tylko dwie partie, a nawet w przypadku gdy wymogi ustawowe spełniała jeszcze Liga Nowej Bialenii, to tylko BPD i WR liczyły się w walce o władzę. Partie te nie posiadają znacznych różnic programowych, zatem można nasz system nazwać również pragmatycznym. Jest to także system partii wielkich. Nie istnieje praktycznie żadna polaryzacja sił politycznych. Czas pokaże czy tworząca się obecnie partia socjalistyczna odegra rolę w wyborach i czy system partyjny zmieni się w dwuipółpartyjny, a może w wielopartyjny.
W lipcowych wyborach BPD i WR otrzymały po 2 miejsca w Parlamencie, gdyż pozostałe 3 trafiły do Obywatelskiego Przymierza Bialenii. Wybory majowe przyniosły również sukces wyborczy dla trzech partii (BPD, OPB i WR). Po wyborach majowych i lipcowych system partyjny Republiki stał się wielopartyjnym, rozproszonym, lecz ustabilizowanym.
Wcześniejsze wybory (np. w kwietniu, w lutym) spowodowały zaistnienie systemu dwupartyjnego (BPD i WR), choć w Parlamencie pojawili się deputowani niezrzeszeni.
W naszych bialeńskich realiach trudno też mówić o konieczności powstawania trwałych koalicji. Mandaty parlamentarne są wolne, a koalicje często zawiązywane ad hoc, do konkretnego projektu ustawodawczego. Również występujący system prezydencki i większa niezależność pomiędzy poszczególnymi władzami sprzyja stabilności ustrojowej państwa. Ustrój i panujący system partyjny gwarantują sprawne i dobre dla państwa wykonywanie legislacji z czego wszyscy Bialeńczycy powinni się cieszyć. Niemniej system dwupartyjny zakorzenił się w tym roku w Republice i na razie nie widzę możliwości zmiany na inny.
Dziękuję Państwu za uwagę i zachęcam do dyskusji!
ks. mjr dr net. prof. UB Severino Castiglioni-Faradobus
Dziekan Wydziału Prawa Uniwersytetu Bialeńskiego
