Wirtualne państwo-Samunda

Język suahili, także: swahili (kiswahili) – język z rodziny bantu używany w Afryce Środkowej i Wschodniej (Tanzania, Kenia, Demokratyczna Republika Konga, Uganda), gdzie pełni funkcję języka kontaktowego. Zapisywany zarówno alfabetem łacińskim (obecnie), jak i arabskim (dawniej). Składa się z około 20 dialektów (kiamu, kimwita, kingwana i inne). Najczęściej używanym (tzw. standard swahili) jest dialekt unguja wywodzący się z Zanzibaru. Językiem suahili jako ojczystym posługuje się około 800 tysięcy ludzi.

Źródło: Wikipedia

Powitania i zwroty grzecznościowe najczęściej słyszane.
Jambo- cześć
odp.: Jambo
Karibu- witam, zapraszam lub proszę wejdź
odp.: Asante
Pełniejsze formy:
Hujambo?- jak się masz
odp.: Sijambo- dobrze
Habari?- jak się masz? co słychać?
odp.: Nzuri/salama- dobrze
Na wewe?- a co u ciebie?
Shikamoo- przywitanie/pozdrowienie starszej osoby
odp.: Marahaba

W pozdrowieniach między młodymi osobami można usłyszeć nieco inne zwroty:
mambo- jak sprawy?’ (trochę żargonowe, jak nasze „siema”)
vipi- co słychać?
sema- co powiesz?- Odpowiedzi to np. poa i safi oznaczające "w porządku".

W suahili nie występuje klasyczne "dzień dobry" – w tej roli możemy użyć wyrażeń z habari- wiadomości:
habari za leo- co dzisiaj słychać
habari za asubuhi- jak się masz z rana
habari za jioni- jak się masz wieczorem
odpowiadamy- nzuri/salama.

Chcąc wejść do czyjegoś domu zawołamy:
hodi- czy mogę wejść?
w odpowiedzi usłyszymy karibu!- zapraszam, proszę wejdź.

Pożegnamy się takimi zwrotami:
Kwa heri- do widzenia
Tutakutana kesho- do jutra
Usiku mwema- dobrej nocy
Lala salama- śpij dobrze.

Jedzenie/restauracja.
Nina njaa- Jestem głodny.
Nina kiu- Jestem spragniony.
Utapenda kunywa nini?- Czego się pan / pani napije?
Nitakunywa maji tu- Napiję się tylko wody.
Ninataka...- Chcę...
Ninaomba...- Chciałbym...
Inatosha- Wystarczy.
Nimeshiba- Jestem najedzony.
Ufurahie chakula chako!- Smacznego! (mówiąc do jednej osoby)
Furahieni chakula chenu!- Smacznego! (mówiąc do kilku osób)
Maisha marefu!/ Afya!/ Vifijo!- Na zdrowie! (toast),
chakula- jedzenie
kahawa- kawa
chai- herbata
tembo/ pombe - piwo
nyama- mięso
kuku- kurczak
samaki- ryba
mkate- chleb
wali- ryż
siagi- masło
sukari- cukier
mboga- warzywa
matunda- owoce
maji- woda
maziwa- mleko
chumvi- sól
pilipili- pieprz
tamutamu- deser
kijiko/vijiko - łyżka/łyżki
kisu/ visu - nóż/noże
kikombe/vikombe - kubek/kubki
OKOLICZNOŚCIOWE:
Nakutakia mema kwa siku yako ya kuzaliwa!- Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin!
Hakuna matata!- „nie martw się”, „bez obaw”, „nie ma problemu”. To także wyraz radości.

Zwierzęta

Zwierzę/zwierzęta- mnyama/wanyama
Co to za zwierzę?- Ni mnyama gani?
Antylopa gnu- nyumbu
Bawół- nyati
Gazela- swala
Gepard- duma
Hiena- fisi
Hipopotam- kiboko
Impala- impala
Lampart- chui
Krokodyl- mamba
Lew- simba
Lis, szakal- mbweha
Małpa (gereza)- mbega
Małpa (koczkodan)- kima
Małpa (pawian)- nyani
Nosorożec- kifaru
Pająk- buibui
Ptak- ndege
Ryba- samaki
Słoń- tembo
Wąż- nyoka
Wielbłąd- ngamia
Wilk- mbwa mwitu
Zebra- pundamilia
Żółw- kobe
Żyrafa- twiga
Owad- mdudu
Komar- mbu
Koń- farasi
Kot- paka
Koza- mbuzi
Krowa- ng’ombe
Kura- kuku
Osioł- punda
Owca- kondoo
Pies- mbwa
Świnia- nguruwe
Zając- sungura

Przysłowia i powiedzenia

Ada ya mja hunena, mungwana ni kitendo.- Zwyczajem obcego jest mówienie, a dżentelmena działanie.
Adabisha mtoto awapo mdogo.- Ucz dziecka dobrych manier, gdy jest małe.
Bahati mbaya haiji peke yake.- Nieszczęście nie przychodzi samo. Nieszczęścia chodzą parami.
Bora kilema kuliko mfu.- Lepiej być upośledzonym niż martwym. Śmierci nie da się odwrócić ani wyleczyć.
Chombo cha kuzama hakina usukani.- Tonący statek nie potrzebuje steru.
Dalili ya mvua ni mawingu.-Chmury są zwiastunem burzy.
Damu ni damu si kitarasa.- Krew to krew, nie banan dający czerwony sok. Rodzina jest ważniejsza niż przyjaciele.
Damu ni nzito kuliko maji.- Krew jest gęstsza od wody. Najważniejsze są więzy rodzinne, nie można ich zignorować ani przerwać.
Dawa ya moto ni moto.- Lekarstwem na ogień jest ogień. Zwalczaj ogień ogniem. Ciężkie sytuacje wymagają trudnych, stanowczych decyzji.
Embe dodo sawa sawa na kisukari.- Embe dodo (rodzaj mango) jest tak samo dobre jak kisukari (odmiana banana). Lepszy rydz niż nic.
Fimbo ya mbali haiui nyoka.- Kijek, który jest daleko, nie zabije węża.
Fuata nyuki ule asali.- Podążaj za pszczołami a znajdziesz miód.
Haba na haba hujaza kibaba.- Niewielkie ilości wypełnią pojemnik. Ziarnko do ziarnka, a zbierze się miarka.
Hapana marefu yasiyo na mwisho.- Nie ma takiej odległości, która nie miałaby końca. Każda rzecz ma swój kres.
Hapana siri ya watu wawili.- Nie ma sekretu między dwojgiem ludzi.
Haraka haraka haina baraka.- Pośpiech nie ma błogosławieństwa. Pośpiech jest złym doradcą.
Hasira hasara.- Złość jest szkodą. Podejmowanie decyzji pod wpływem złości przynosi złe rezultaty.
Kawia ufike.- Spóźnij się a dotrzyj. Lepiej późno niż wcale.
Kichwa cha kuku hakihimili kilemba.- Głowa kurczaka nie uniesie turbanu. Nie powinno się dawać odpowiedzialności w ręce nieodpowiedniego człowieka.
Kieleacho huzama.- Co unosi się na wodzie, utonie.
Kila jambo na wakati wake.- Każda sprawa ma swój czas. Nie powinno się robić wszystkiego na raz, na wszystko przychodzi odpowiednia pora.
Kila mlango kwa ufunguo wake.- Każde drzwi można otworzyć pasującym do nich kluczem. Nie ma sytuacji bez wyjścia.
Kimya kingi kina mshindo mkuu.- Długa cisza ma głośny wybuch.
Kuishi kwingi ni kuona mengi.- Żyć długo znaczy dużo zobaczyć. Doświadczenie przychodzi z wiekiem.
Kujikwa si kuanguka, bali ni kwenda mbele.- Potknąć się to nie upaść a iść do przodu.
Kukopa harusi kulipa matanga.- Pożyczanie jest jak wesele, spłacanie jak pogrzeb.
Kumkaanga mtu na mafuta yake.- Usmażyć człowieka w jego własnym tłuszczu. Wykorzystywać czyjąś uprzejmość i szczodrość.
Kupotea njia ndiko kujua njia.- Zgubienie drogi jest właśnie poznaniem drogi.
Leo ni leo, asemaye kesho ni mwongo.- Dziś to dziś, ten kto mówi, że jutro, jest kłamcą. Nie odkładaj do jutra tego, co masz zrobić dziś.
Lia na tabia yako usilaumu wenzako.- Obwiniaj swój charakter, a nie swoich towarzyszy. Szukaj winy w sobie.
Manahodha wengi chombo huenda mrama.- Gdy jest wielu kapitanów, łódź płynie w złym kierunku. Gdzie kucharek sześć, tam nie ma co jeść.
Maneno makali hayavunji mfupa.- Ostre słowa nie łamią kości. Co cię nie zabije, to cię wzmocni.
Mcheka kilema hafi bila kumpata.- Ten, kto śmieje się z upośledzonego, nim umrze sam się nim stanie. Nie śmiej się dziadku z cudzego przypadku.
Mchele mmoja, mapishi mengi.- Jeden ryż, wiele sposobów jego przyrządzenia. Istnieje wiele dróg, prowadzących do celu.
Mchimba kisima, huingia mwenyewe.- Ten, który kopie studnię, pierwszy do niej wchodzi. Kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada.
Mpanda ovyo, hula ovyo.- Kto niedbale sieje, będzie źle jadł. Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz.
Mpende akupandaye.- Kochaj tego, kto ciebie kocha. Miłość bez wzajemności jest jak pytanie bez odpowiedzi.
Msasi haogopi miba.- Myśliwy nie boi się kolców.
Msema pweke hakosi.- Ten, kto mówi ma rację. Trzeba wysłuchać obu stron.
Mstahimilivu hula mbivu.- Cierpliwy je dojrzałe owoce. Cierpliwość popłaca.
Mtaka yote, hukosa yote.- Kto chce wszystkiego, wszystko straci.
Mtoto ni kito, mzigo mzito.- Dziecko to drogocenny kamień, ale i ciężkie brzemię. Wychowanie dziecka jest radością, ale i trudnym obowiązkiem.
Mtoto wa nyoka ni nyoka.- Dziecko węża jest wężem. Jaki ojciec, taki syn. Jesteśmy tacy, jak nasi rodzice.
Mwenye kelele hana maneno.- Ten, kto robi dużo hałasu nie ma nic do powiedzenia. Pies, co bardzo szczeka, nie bardzo kąsa. Krowa, która dużo ryczy, mało mleka daje.
Panapofuka moshi pana moto.- Kiedy unosi się dym jest tam też ogień. Nie ma dymu bez ognia.
Penye nia pana njia.- Gdzie jest cel, tam znajdzie się do niego droga. Dla chcącego nic trudnego.
Radhi ni bora kuliko mali.- Błogosławieństwo jest lepsze niż bogactwo. Pieniądze szczęścia nie dają.
Siku za mwizi ni arobaini.- Dni złodzieja jest czterdzieści. Dni złodzieja są policzone. Kłamstwo ma krótkie nogi.
Subira huvuta heri.- Cierpliwość przyciąga szczęście. Cierpliwość popłaca.
Subira ni ufunguo wa faraja.- Cierpliwość jest kluczem do spokoju.
Tabia ni ngozi.- Przyzwyczajenie to skóra. Przyzwyczajenie jest drugą naturą człowieka.
Tisa karibu na kumi.- Dziewiątka jest blisko dziesiątki. Nie można się poddawać, kiedy już prawie jesteśmy u celu.
Ukitaja nyoka, shika fimbo mkononi.- Wspominając węża trzymaj kij w ręku. Bądź przygotowany na konsekwencje swoich czynów.
Ukitaka cha mvunguni sharti uiname.- Chcąc coś z podłogi, musisz się schylić. Aby coś uzyskać, musisz włożyć w to wysiłek.
Ulipendalo hupati, hupata ujaliwalo.- To, czego pragniesz, nie będzie ci dane, dostaniesz to, co jest ci przyznane przez Boga.
Ulivyoligema utalinywa.- To co nawarzyłeś wypijesz. Ponoś konsekwencje swoich czynów.
Umoja ni nguvu.- Jedność to siła. W jedności siła.
Usijifanye kuku mweupe.- Nie udawaj białej kury. Nie udawaj kogoś kim nie jesteś.
Usinivishe kilemba cha ukoka.- Nie ubieraj mnie w turban z trawy. Nie pochlebiaj mi.
Usipoziba ufa utajenga ukuta.- Jeśli nie zatkasz dziury, zbudujesz ścianę. Szybka reakcja na problem oszczędza większych kłopotów w przyszłości.
Usisafiriye na nyota ya mwenzio.- Nie podróżuj z gwiazdą przyjaciela. Nie polegaj na szczęściu innych.
Usisahau ubaharia kwa sababu ya unahodha.- Nie zapominaj jak to jest być żeglarzem, gdy jesteś kapitanem. Zapomniał wół, jak cielęciem był.
Usiyavuke maji usiyoweza kuyaoga.- Nie przekraczaj wody nie umiejąc pływać. Nie podejmuj się wykonania rzeczy, których nie potrafisz.