Jerzy Gołowanow

Rola Ľródeł i tradycji w procesie powstania Starego Testamentu

Stary Testament jedynie pozornie wydaje się być tekstem całkowicie zwartym i spójnym. W rzeczywisto¶ci powstawał on przez wiele wieków, przy czym jedynie niewielka czę¶ć tego okresu odnosi się do Starego Testamentu jako do tekstu pisanego.

Na pocz±tku istniały liczne ustne tradycje, przekazywane z pokolenia na pokolenie, przechowywane w pamięci poetów i pie¶niarzy. Pierwszymi utworami, z których potem powstała Biblia, były pie¶ni i sagi, w których zawarte były opowiadania o bohaterach, zwycięskich wodzach przeszło¶ci i o sławnych przodkach. W ten sposób powstały opowiadania o patriarchach: o Abrahamie, Izaaku, Jakubie i Józefie (w Księdze Rodzaju), o Mojżeszu (w pozostałych czę¶ciach Pięcioksięgu), o Jozue (w Księdze Jozuego), o sędziach Izraela (w Księdze Sędziów) i o prorokach Eliaszu i Elizeuszu (w Księgach Królewskich).

Pierwotnie te opowiadania nie były zapisywane, więc ulegały tez licznym zmianom i modyfikacjom (w zależno¶ci od potrzeb słuchaczy). Taka forma twórczo¶ci była charakterystyczna przede wszystkim dla narodów koczowniczych, do których należał pierwotnie Izrael. Nomadzi nie potrzebuj± pi¶miennictwa, które rozwinęło się z powodu rozwoju gospodarczego i administracyjnego w ¶rodowiskach miejskich, natomiast prostota życia koczowników nie wymagała korzystania z pisma. Tym bardziej, że większo¶ć „opowiadań o herosach”(a wła¶nie w ten sposób można okre¶lić wczesne Ľródła biblijne) była opracowana w formie pie¶ni, co ułatwiało ich zapamiętanie.

Mimo archaiczno¶ci tych opowiadań możemy je scharakteryzować jako głęboko egzystencjalne, skupiaj±ce swoj± uwagę na problemach jednostki, wprawdzie wybitnej, lecz borykaj±cej się z tymi samymi problemami, co i reszta społeczno¶ci. Dzięki temu też te opowiadania ci±gle zyskiwały na popularno¶ci i przetrwały co najmniej kilka (a być może nawet kilkana¶cie) wieków w swojej ustnej postaci.

Gdy Izrael rozpocz±ł swoja ekspansję na teren Kanaanu, zetkn±ł się tam z rozwinięt± kultura miejsk±. Lektura Księgi Liczb, Powtórzonego Prawa i Jozuego jednoznacznie ukazuje decyduj±c± zmianę, która zaszła w społeczno¶ci Izraela.. Byli koczownicy porzucili swój poprzedni tryb życia i zmieszali się (b±dĽ zast±pili) kananejsk± ludno¶ć miejsk±. Taka zmiana trybu życia spowodowała również zmianę w tradycjach ustnych.

Społeczeństwo kananejskie wzbogaciło Izraelitów przede wszystkim w sferze religijnej. Wspaniała i bardzo bogata poezja religijna Kananejczyków została przyjęta przez Izraelitów i przystosowana do ich własnej religii [1] . Najsilniejsze oddziaływanie kananejskie miało miejsce przede wszystkim w Jerozolimie, która była od dawna ważnym o¶rodkiem religijnym [2] . Opis podboju Jerozolimy przez Dawida (2 Sam 5) wskazuje, że Izraelici oszczędzili miejscow± ludno¶ć. Wskazuje na to też fakt, że po podboju miasta przez Dawida, jednym z arcykapłanów został niejaki Cedek (BT: Sadok), prawdopodobnie były kapłan dawnej ¶wi±tyni kananejskiej, przystosowanej do celów kultu Izraelskiego. Tym bardziej, że kształt ¶wi±tyni, opisanej w Pierwszej Księdze Królewskiej dokładnie odpowiada typowym ¶wi±tyniom kananejskim, odkrytym przez archeologów.

Przyjęto więc również i pewne formy obrzędowe, stosowane w ¶wi±tyniach kananejskich, przystosowuj±c je do celów kultu ku czci Boga Izraela. W ten sposób powstała nowa forma tradycji ustnej: tradycja kultyczna. Na ni± składały się modlitwy, hymny i pie¶ni religijne, a także prawodawstwo religijne, dotycz±ce wła¶ciwej formy sprawowania kultu i składania ofiar. PóĽniej te tradycje zostały spisane w Księgach Wyj¶cia, Kapłańskiej i Liczb. Wtedy tez po raz pierwszy pojawiło się pojęcie Tora, które zrobiło wspaniała karierę we współczesnym judaizmie. Wtedy wyrazem torot okre¶lano zasady sprawowania kultu, a szczególnie zasady zwi±zane z zachowywaniem czysto¶ci rytualnej.

Wszystkie te tradycje nadal były przekazywane w formie ustnej, przede wszystkim z powodu ich elastyczno¶ci. Zasady zmieniały się z biegiem czasu, modyfikacji ulegały również modlitwy i obrzędy. Na straży tradycji stali kapłani, których urz±d miał charakter dziedziczny, co ułatwiało przekazywanie wiedzy i umiejętno¶ci, ale jednocze¶nie czyniło zbędnym zapisywanie tych tradycji. Oczywi¶cie, zdarzały się również wyj±tki, które były spowodowane, paradoksalnie, odstępstwem niektórych z królów w dziedzinie religijnej i okresowym zaniechaniem kultu. Wła¶nie w takich sytuacjach grupy kapłańskie decydowały się na spisywanie niektórych tre¶ci, dotycz±cych obrzędów i prawa religijnego [3] . Być może wtedy został spisany tzw. „Kodeks ¦więto¶ci”z Księgi Kapłańskiej. Te wszystkie przepisy konsekwentnie okre¶lano mianem tora – „prawo”.

W okresie monarchii Izraelskiej nie powstało pi¶miennictwo religijne, tylko ¶wieckie. Chodzi tu przede wszystkim o kroniki królewskie (por. 1 Krn 9, 1). Pisarze królewscy zapisywali ważne wydarzenia, dotycz±ce panowania królów, wydarzenia zwi±zane z dyplomacj±, stosunkami międzynarodowymi i relacjami społecznymi w państwie. Wła¶nie te kroniki należy uznać za najwcze¶niejsze Ľródło pisane Biblii. Te kroniki nie weszły bynajmniej w skład Pisma ¦więtego, ale były wykorzystywane jako Ľródło informacji.

Kolejn± form± twórczo¶ci literackiej Izraela w okresie królewskim była literatura m±dro¶ciowa. Ta forma została oczywi¶cie zapożyczona z Egiptu lub też z Mezopotamii i polegała na formułowaniu aforyzmów i przysłów o buduj±cej tre¶ci. Nie ma pewno¶ci, czy chociażby czę¶ć tego rodzaju twórczo¶ci literackiej została spisana w okresie królewskim. Przeczy temu forma typowa dla poematów, przekazywanych ustnie: rymy, rytm, paralelizm i lakoniczno¶ć [4] . Mędrcy byli najczę¶ciej nauczycielami w szkołach dworskich i doradcami królewskimi, więc większa czę¶ć ich nauczania dotyczyła osi±gnięcia sukcesu w życiu i tylko w niewielkim stopniu była zwi±zana z tematyka religijn±. Wypowiedzi mędrców nazywano w Izraelu eca – „rada”

Pod koniec okresu monarchii powstała jeszcze jedna forma tradycji religijnej –proroctwo. Prorok w Izraelu był wyrazicielem woli Bożej, przekazywał Boże słowa (dawar). Dlatego też wypowiedĽ prorocka prawie zawsze rozpoczynała się od słów: „Tak mówi Pan”. Teksty prorockie funkcjonowały najczę¶ciej w postaci ustnej, wskazuje na to też ich forma poetycka.

Wła¶nie od tych trzech form tradycji: tora kapłańska, eca m±dro¶ciowa i dawar prorockie bierze swój pocz±tek podział ksi±g biblijnych, który ma miejsce w Biblii Hebrajskiej:

1. Tora (Pięcioksi±g).

2. Newijim (Księgi prorockie: proroków mniejszych (Od Księgi Jozuego do Ksi±g Królewskich) i proroków większych (księgi prorockie w Biblii chrze¶cijańskiej bez Księgi Daniela).

3. Ketuwim (Pozostałe księgi: m±dro¶ciowe, poetyckie i historyczne).

Podsumowuj±c historię Izraela przed wygnaniem do Babilonii, należy stwierdzić, że niemal wszystkie Ľródła biblijne, które powstały w tym okresie miały formę ustn±. Tradycje były pielęgnowane w swoich ¶rodowiskach i przekazywane następnym pokoleniom.

Punktem zwrotnym zarówno historii Izraela, jak i historii tradycji biblijnej stało się zniszczenie państwa Judzkiego w roku 587/586 p.n.e. ¦wi±tynia został zburzona, a ludno¶ć przesiedlona do Babilonii. Wygnanie spowodowało gwałtown± zmianę tez w dziedzinie religijno¶ci. Większo¶ć Judejczyków zapewne wł±czyła się w proces asymilacji z ludno¶ci± miejscow±, również pod względem religijnym. Jedynie mniejszo¶ć, w skład której wchodziła elita społeczeństwa, na czele z prorokami i kapłanami, usiłowała pielęgnować tradycje swojego narodu.

Największym ciosem dla religijno¶ci Izraelitów było zniszczenie ¶wi±tyni w Jerozolimie. Reformy króla Jozjasza spowodowały koncentrację całego kultu w jednej ¶wi±tyni –w Jerozolimie. Dlatego też zniszczenie tego o¶rodka kultu zmusiło elity społeczeństwa wygnańców Judzkich do poszukiwania dróg powrotu na swoj± ziemię i odbudowania ¶wi±tyni.

Na szczę¶cie dla wygnańców już w roku 538 p.n.e. król Persji Cyrus podbił Babilonię i pozwolił Judejczykom na powrót do swojego kraju. Nast±piła odbudowa Jerozolimy i ¶wi±tyni, ale tradycja przekazów ustnych została zerwana z powodu wygnania, więc trzeba było poszukiwać nowe drogi rozwoju religijno¶ci wspólnoty repatriantów.

Przełomow± była decyzja spisania tradycji ustnych, dokonana przez ¶rodowisko urzędników króla Persji pochodzenia judzkiego, przywódcami których byli Nehemiasz i Ezdrasz. Problem polegał na braku podstaw dla funkcjonowania społeczno¶ci Judejczyków. Autonomia, któr± Judejczycy otrzymali od króla Persji musiała się opierać na trwałych podstawach. Elementem, który jednoczył Judejczyków, była instytucja kultu ¶wi±tynnego i prawodawstwa religijnego. Powstała wtedy grupa tzw. „uczonych w Pi¶mie”, którzy najczę¶ciej wywodzili się ze ¶rodowiska kapłańskiego. Wła¶nie ich zadaniem stało się spisanie tradycji, szczególnie tych, które dotyczyły prawa kultycznego [5] .

Spisanie tych tradycji stało się pocz±tkiem tworzenia znanego nam tekstu biblijnego. Redaktorzy spo¶ród „uczonych w Pi¶mie”zebrali i poł±czyli w jedna cało¶ć różne tradycje ustne. Praca redakcyjna polegała na wybieraniu i opatrzeniu stosownym komentarzem odpowiednich fragmentów opowiadań ludowych, na ostatecznej kodyfikacji prawodawstwa, na zbieraniu i ł±czeniu w zbiory utworów poezji religijnej i literatury m±dro¶ciowej. Następne pokolenia redaktorów wnosiły stosowne poprawki, więc proces zapisu tradycji ustnych trwał wiele lat, prawdopodobnie dopiero w IV-III ww. p.n.e. można mówić o zakończeniu spisywania tradycji ustnych.

Najwcze¶niej spisano prawdopodobnie Pięcioksi±g, w którym znajduje się większa czę¶ć tradycji archaicznych, takich jak sagi, podania i genealogie. Do trochę póĽniejszej warstwy należ± kroniki historyczne i prawodawstwo religijne.

Zabieraj±c się za pracę nad Pięcioksięgiem, uczeni w Pi¶mie nie korzystali jedynie z tradycji, ukształtowanej w Królestwie Judzkim, lecz także sięgali po tradycje Królestwa Izraela [6] . Obie tradycje wyraĽnie widać w tek¶cie hebrajskim Starego Testamentu. Na okre¶lenie Boga Izraela tradycje południowe (Juda) stosowały tetragram (czyli imię Boże JHWH, tłumaczy się zazwyczaj jako „Pan”), natomiast na północy używano wyrazu Elohim (Bóg). Dlatego też obie tradycje nazwano od pierwszych liter imion Boga. Więc tradycja północna nazywa się „E”, natomiast tradycja południowa nosi miano „J”. Za starsz± uznaje się tradycję J (ok. X-IX ww. p.n.e.), tradycja E jest nieco młodsza (ok. VIII-VII ww. p.n.e.). Jak zostało powiedziane wyżej, w ostatnich latach istnienia państwa południowego (Judy) podejmowano próby spisania czę¶ci dokumentów kultyczno-prawnych. W ten sposób powstała kolejna tradycja, datowana na druga połowę VII w., tre¶ć której (je¶li chodzi o prawodawstwo) w zasadzie pokrywa się ze znana nam Księg± Powtórzonego Prawa. Dlatego też nazwano tę tradycję „deuteronomistyczn±”(od łac. deuteronomium – „prawo ponowne”, „prawo powtórzone”), w skrócie - „D”. Mniej więcej w tym samym okresie również ukształtowała się tradycja historiograficzna (ustna), spisana również po wygnaniu, która nosi miano „historii deuteronomistycznej”. W znanej nam wersji Starego Testamentu s± to księgi od Księgi Powtórzonego Prawa do Ksi±g Królewskich. Poza tym uczeni w Pi¶mie nie byli jedynie kompilatorami, lecz również twórcami. Kapłańskie ¶rodowisko, z którego się wywodzili, miało własne tradycje, wzbogacone przez żywy kontakt z kultur± Mezopotamii, a szczególnie z literatur± babilońsk±. Tre¶ci, wypracowane przez kilka pokoleń wygnańców w Babilonii (w VI w. p.n.e.), zostały również wł±czone do tekstu Starego Testamentu. Jest to tzw. „tradycja kapłańska”, w skrócie „P”(od niem. Priester – „kapłan”). Do tej tradycji należy np. opis stworzenia ¶wiata na pocz±tku Księgi Rodzaju, przypominaj±cy podobne opisy babilońskie.

Oczywi¶cie nie jest to ani wyczerpuj±cy ani ¶cisły podział tradycji, które ukształtowały Pięcioksi±g, a poniek±d –cały Stary Testament, ale daj± one możliwo¶ć zrozumienia procesów, które doprowadziły do powstania znanych nam ksi±g biblijnych.

Nie była to jednak ta Biblia, któr± dzisiaj znamy. Pod koniec IV w. p.n.e. Judea została wł±czona w skład Imperium Aleksandra Macedońskiego. Oddziaływanie kultury greckiej spowodowało rozwój pi¶miennictwa judzkiego, którego o¶rodkiem stała się diaspora, a ¶ci¶lej –Aleksandria, która stała się ważnym o¶rodkiem kultury dla całego ¶wiata hellenistycznego [7] .Wła¶nie wtedy, w III-II ww. p.n.e. powstały między innymi tzw. „księgi deuterokanoniczne” [8] Starego Testamentu (od razu w formie spisanej i w pewnych przypadkach od razu w języku greckim). Księgi deuterokanoniczne nie weszły wprawdzie do kanonu Biblii Hebrajskiej, ale mimo tego stanowi± ważn± ilustrację religijno¶ci Judejczyków zhellenizowanych.

Ważnym wydarzeniem stało się tłumaczenie Biblii Hebrajskiej na język grecki, którego wg legendy dokonała grupa 70 mędrców judzkich (st±d nazwa – Septuaginta – łac. „siedemdziesi±t”). Podział Septuaginty różnił się od podziału przyjętego w Biblii Hebrajskiej i bardziej odpowiadał mentalno¶ci greckiej:

1. Księgi Historyczne (Pięcioksi±g, opis historyczny od Księgi Jozuego do Ksi±g Machabejskich);

2. Księgi Dydaktyczne (od Księgi Hioba do M±dro¶ci Syracha);

3. Księgi Prorockie (Od Księgi Izajasza do Księgi Malachasza).

Ten podział tez się zachował w większo¶ci przekładów współczesnych, nie wył±czaj±c też polskie. Wyj±tkiem s± tłumaczenie wykonane przez wyznawców judaizmu [9] , którzy trzymaj± się tradycyjnego podziału.

Zatem, proces kształtowania się Starego Testamentu trwał wiele wieków. Od pierwszych prób spisania do ostatecznego kształtu tekstu minęło około 400 lat, a je¶li uwzględnić dzieje tradycji ustnych, ten okres należałoby jeszcze bardziej wydłużyć. W zasadzie można stwierdzić, że dopiero od połowy I w. p. n. e. można mówić o zakończeniu redakcji Starego Testamentu [10] .

[1] Przykładowo kananejski rodowód maja liczne psalmy. Np. Ps 18; 74; 97; 104. Pierwotnie były to hymny ku czci bóstwa burzy –Baala.

[2] W czasach kananejskich w Jerozolimie czczono prawdopodobnie bóstwo o imieniu Cedek (hebr. „sprawiedliwo¶ć”). ¦wiadcz± o tym imiona królów Jerozolimy: Melchicedek (hebr. „sprawiedliwo¶ć jest królem”) (Rdz 14, 18-20) i Adonicedek (hebr. „sprawiedliwo¶ć jest Panem”) (Joz 10, 1-3).

[3] Takie wydarzenie miało miejsce np. pocz±tku panowania króla Jozjasza, przed którym panowali „niegodziwi” królowie Manasses i Amon (2 Krl 21-22).

[4] Najczę¶ciej aforyzmy nie zajmowały więcej, niż dwie linijki tekstu, np.

„Podstaw± wiedzy jest bojaĽń Pańska,

lecz głupcy odrzucaj± m±dro¶ć i karno¶ć.” (Prz 1, 7)

[5] Wzmiankę o tym znajdujemy w Księdze Nehemiasza: „Pierwszego dnia miesi±ca siódmego przyniósł kapłan Ezdrasz Prawo przed zgromadzenie, ... .i czytał z tej księgi... od rana aż do południa....” (Neh 8, 2-3)

[6] Za czasów Roboama, syna króla Salomona, zjednoczone państwo izraelskie rozpadło się na dwie czę¶ci: Królestwo Izraelskie (północne) i Królestwo Judzkie (południowe). W skrócie czasami mówi się po prostu o „Izraelu” i „Judzie”.

[7] Diaspora aleksandryjska była najliczniejsza ze wszystkich. Mówi się, że na przełomie tysi±cleci ok. 1/3 mieszkańców Aleksandrii stanowili Żydzi. Tam tez powstał grecki przekład Biblii - Septuaginta.

[8] Księgi: Judyty, Tobiasza, M±dro¶ci, M±dro¶ci Syracha, I i II Machabejskie, Barucha, dodatki do Księgi Estery i Księgi Daniela.

[9] W Polsce należałoby wymienić wyj±tkowe z powodu piękna językowego i dokładno¶ci przekładu tłumaczenie J. Cylkowa, ukończone na pocz. XX wieku. Niestety, jest to przekład niemal niedostępny dla czytelników z powodu swojej rzadko¶ci.

[10] ¦wiadcz± o tym odkrycia archeologiczne w osadzie Qumran nad Morzem Martwym, gdzie znaleziono m. in. rękopisy Biblii Hebrajskiej, w większo¶ci spisane w II-I ww. p. n. e. i tożsame ze współczesnymi kodeksami Starego Testamentu mniej więcej w 95%.