Jerzy Gołowanow

Rola Ľródeł i tradycji w procesie powstania Nowego Testamentu

Podobnie jak Stary, Nowy Testament nie stanowi zwartej cało¶ci, jakby wyszedł spod pióra jednego pisarza. Również tutaj zaznaczył się niebagatelny wpływ tradycji ustnych i kultury otaczaj±cego ¶wiata, przede wszystkim kultury grecko-rzymskiej.

Pocz±tkiem, Ľródłem Nowego Testamentu było życie i działalno¶ć Jezusa Chrystusa, która miała miejsce na pocz±tku I w. n. e. Jezus pozostawił po swojej ¶mierci uczniów, którzy mieli kontynuować Jego dzieło w ¶wiecie. Własne wspomnienia uczniów stały się pocz±tkiem ustnej tradycji o Jezusie Chrystusie. Z lektury Dziejów Apostolskich widać przebieg rozwoju pierwotnej wspólnoty chrze¶cijan, najpierw w Judei, a potem na terenach Syrii, Małej Azji, Grecji i Macedonii.

Pocz±tkowo wiara chrze¶cijan opierała się na ustnej nauce apostołów. Ze względu na tradycję tzw. ortopraksji (z gr. – „wła¶ciwe działanie”), która funkcjonowała w judaizmie, najwięcej uwagi po¶więcano na¶ladowaniu życia i postępowania Jezusa Chrystusa. Poza tym, tradycja Starego Testamentu kierowała uwagę wierz±cych na zbawcze działania Boga, dokonane przez Jezusa Chrystusa, który był traktowany jako nowy Mojżesz, czy też jako nowy Dawid. Dlatego też w skład pierwotnej tradycji chrze¶cijańskiej wchodziły przede wszystkim opisy działalno¶ci Jezusa Chrystusa, a szczególnie opisy wydarzeń Jego ¶mierci i zmartwychwstania.

W tych opisach Jezus był przedstawiany jako Mesjasz (z hebr. Maszijach – „pomazaniec”, „namaszczony”), czyli jako charyzmatyczny przywódca ludu, król z łaski Bożej, którego Bóg posłał, aby wybawił Izraela. Mówi±c o Jezusie jako o Synu Bożym, apostołowie odwoływali się do tytulatury królów Izraelskich, przede wszystkim Dawida. St±d też Nowe Przymierze było traktowane jako odnowienie przymierza z królem Dawidem [1] . Najlepiej widać to w pierwszym kazaniu Piotra w Dz 2, gdzie Piotr wyraĽnie nawi±zuje do przymierza dawidowego w przypadku Jezusa.

Nieco póĽniej powstały tradycje ustne dotycz±ce też nauczania Jezusa. Pocz±tkowo chodziło jedynie o nauczanie społeczno-moralne, które zreszt± było bardzo podobne (je¶li nie tożsame) z nauczaniem trochę wcze¶niejszych kierowników szkół faryzejskich: rabbi Hillela (bardziej) i rabbi Szammaja (mniej) [2] . Dlatego też należy zwrócić uwagę na to, że Jezus w Ewangeliach prawie nigdy nie dyskutował z faryzeuszami na tematy doktrynalne, bo w zasadzie podzielał ich pogl±dy. W ten sposób powstały tradycje ustne, zawieraj±ce nauki Jezusa ujęte w formie aforyzmów m±dro¶ciowych [3] . Za tekst wzorcowy, należ±cy do tej tradycji, należy uznać Kazanie na Górze [4] . Były to wskazówki dotycz±ce zachowania się w społeczeństwie, relacji z Bogiem, liczne kwestie egzystencjalne.

Należy zdawać sobie sprawę, że na pocz±tku swojego istnienia chrze¶cijaństwo nie stanowiło jeszcze odrębnej instytucji, lecz istniało jako ruch w obrębie judaizmu. Było to możliwe miedzy innymi ze względu na pluralizm doktrynalny, panuj±cy w synagogach, zwłaszcza w diasporze [5] . Wskazuje na to przykładowo wzmianka o tym, że apostołowie po ¶mierci Jezusa nadal uczestniczyli w kulcie ¶wi±tynnym (Dz 3, 1). Dlatego tez formy nauczania we wspólnocie chrze¶cijan nie różniły się zasadniczo od nauczania w szkołach rabinackich. Kierownik szkoły (ta funkcja należała do apostołów) recytował z pamięci tekst, uczniowie powtarzali i zadawali pytania.

Rozprzestrzenienie się chrze¶cijaństwa na obszary, opanowane przez kulturę greck± zmusiło apostołów do adaptacji swojego nauczania do zmienionych warunków. Pierwotnie działalno¶ć misjonarzy ograniczała się do synagog żydowskich, które na krótko stały się miejscem nauczania chrze¶cijańskiego. Przełomowym wydarzeniem stało się głoszenie nauki chrze¶cijańskiej tzw. „poganom”, czyli ludziom, którzy nie wyznawali judaizmu. Nast±pił gwałtowny wzrost wspólnoty chrze¶cijańskiej, co spowodowało konieczno¶ć głoszenie nauki, która trafiałaby do ludzi o mentalno¶ci greckiej. Powstała więc nowa tradycja pi¶miennictwa chrze¶cijańskiego. Były to tzw. „listy apostolskie”, czyli zbiory wyja¶nień i odpowiedzi na pytania, nurtuj±ce konkretn± lokaln± wspólnotę. St±d mamy List do Rzymian, Listy do Koryntian itd. Maj± one charakter doraĽny, dotycz± konkretnej sytuacji wspólnoty wierz±cych, ale zawieraj± też pewne wyja¶nienia doktrynalne. Listy apostołów były przechowywane w poszczególnych gminach i posłużyły za Ľródła dla póĽniejszego opracowania listów apostolskich.

Grecy nie posiadali takiego ducha tolerancji jak Żydzi pod względem doktrynalnym. Ich umysłowo¶ć domagała się sprecyzowania nauczania apostolskiego. Dlatego też podjęto pracę nad spisaniem tradycji, dotycz±cych działalno¶ci i nauczania Jezusa Chrystusa (charakterystyczne, że zostały spisane od razu w języku greckim), które ujęto w zbiory pod nazw± „Ewangelie”(od gr. euangellion – „dobra nowina”). Ewangelia były w pewnym stopniu tekstami polemicznymi, bo były spisywane w okresie konfliktu wyznawców judaizmu z chrze¶cijanami (od połowy I w. n.e.). St±d też liczne słowa potępienia, skierowane do faryzeuszów, ale też do całego narodu żydowskiego.

Poza tym wielkie zróżnicowanie chrze¶cijan pod względem kultury i mentalno¶ci wpłynęło na kształtowanie się kilku odrębnych tradycji ewangelicznych. Mamy tu do czynienia z dwoma podstawowymi ¶rodowiskami chrze¶cijańskimi:

1. Judeochrze¶cijanie. Ich sposób życia i mentalno¶ć były typowo żydowskie i wła¶nie do tego ¶rodowiska należeli apostołowie spo¶ród dwunastu uczniów Jezusa. Dlatego też to ¶rodowisko odgrywało przoduj±c± rolę na pocz±tku rozwoju chrze¶cijaństwa. Traktowali siebie raczej nie jako odrębna religie, tylko jako pewne stronnictwo w ramach judaizmu. Przestrzegali więc prawa żydowskiego, uczestniczyli w kulcie ¶wi±tynnym i synagogalnym. Dla nich Jezus był Mesjaszem w sensie judaistycznym –jako zwycięski Król i Wybawca. Podstaw± ich wiary był fakt wypełnienia się proroctw w osobie i działalno¶ci Jezusa Chrystusa. Przyj¶cie Chrystusa na było uznane przez nich za czyn prorocki. Jezus przyszedł, aby zapowiedzieć swoje drugie przyj¶cie i po to, aby przygotować na nie Izraela. Dlatego też kluczow± kwesti± dla judeochrze¶cijan było nawrócenie i rytualne obmycie (chrzest), które miało owe nawrócenie symbolizować. Należeli do nich jednak nie tylko Żydzi, lecz także tzw. prozelici –poganie nawróceni na judaizm, którzy przeszli obrzęd obrzezania i przestrzegali w pełni prawo i jeszcze większa grupa boj±cych się Boga –pogan, którzy uczestniczyli do synagogi, uznawali wiarę w jedynego Boga, lecz nie stosowali prawa w pełni (co¶ w rodzaju chrze¶cijańskich katechumenów). Struktura wspólnoty judeochrze¶cijańskiej przypominała ustrój gminy żydowskiej. Jej kierownikami byli tzw. presbiteroj (z gr. „starsi”), którzy się rekrutowali z najbardziej zasłużonych i do¶wiadczonych członków gminy chrze¶cijańskiej, do ich obowi±zków należało rozstrzyganie sporów, organizacja kultu i pełnienie funkcji administracyjnych.

2. Poganochrze¶cijanie. Byli to chrze¶cijanie pochodzenia greckiego, w większo¶ci nie obeznani z judaizmem. Za twórcę „poganochrze¶cijaństwa” jest uznawany apostoł Paweł. On w swoim głoszeniu koncentrował się na wydarzeniu ¶mierci i zmartwychwstania Chrystusa. W ten sposób Paweł z łatwo¶ci± trafiał do ludzi o mentalno¶ci greckiej, którzy nagminnie uczestniczyli w tzw. „kultach misteryjnych”, w których podstawow± czynno¶ci± kultyczn± było odgrywanie dramatu ¶mierci i zmartwychwstania bóstwa, z którym utożsamiał się i mistycznie się jednoczył uczestnik obrzędów. Natomiast niechęć elity społeczeństwa greckiego do kultów misteryjnych [6] spowodowała, że aż do drugiej połowy II w. p.n.e. elita trzymała się z dala od chrze¶cijaństwa, które nosiło w ich ustach pogardliwe miano „religii niewolników”. Struktura wspólnot poganochrze¶cijańskich była podobna do struktury tzw. „stowarzyszeń religijnych”, które były bardzo popularne w ¶wiecie hellenistycznym. Przywódc± gminy poganochrze¶cijańskiej był episkopos (z gr. „nadzorca”), który kierował ucztami sakralnymi (Wieczerza Pańska) i zajmował się kwestiami administracyjnymi.

W obu typach wspólnot chrze¶cijańskich nie było wyraĽnie okre¶lonej instytucji „nauczyciela”, czy też „kaznodziei”. Uważano, że s± to urzędy charyzmatyczne, więc teoretycznie każdy mógł nauczać. W praktyce natomiast rola ta należała albo do przywódcy gminy (presbiteros albo episkopos) albo do misjonarza wędrownego, którego wzorcowym przykładem był apostoł Paweł. Na pocz±tku istnienia chrze¶cijaństwa istniała również instytucja apostoła (z gr. apostolos – „posłany”), pierwszymi z których byli uczniowie Jezusa. Była to funkcja charyzmatyczna, pokrewna prorokom starotestamentalnym. Cech± odróżniaj±ca apostoła było osobiste przeżycie wizji Jezusa Chrystusa, w której apostoł otrzymywał nakaz głoszenia [7] . PóĽniej jednak ta funkcja uległa zanikowi.

Uważa się, że istniały zasadniczo dwie tradycje ewangeliczne: tradycja pochodz±ca od apostoła Piotra i tradycja, zwi±zana z apostołem Janem. Oczywi¶cie, obie były opracowywane przez szerszy zespół kaznodziejów i nauczycieli chrze¶cijańskich, którzy tworzyli swoiste „szkoły naukowe”.

Pierwsza z tych tradycji, bardziej pierwotna, w swojej najczystszej formie jest przedstawiona w Ewangelii według Marka. Jest to krótki, lakoniczny opis działalno¶ci Jezusa, zgodny zasadniczo z tradycjami historiografii hebrajskiej. Ewangelia według Marka opisuje zbawcze wydarzenia, których szczytem była ¶mierć i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Jezus jest przedstawiony jako prawdziwy Mesjasz, król Izraela, cudotwórca i uzdrowiciel, w którym wypełniły się proroctwa.

Istniała też prawdopodobnie inna tradycja, bliska wprawdzie tradycji piotrowej, ale zawieraj±ca nauczanie Jezusa, ujęte w formy nauczania m±drosciowego. Nazywa się j± w skrócie „tradycj± Q”(od niem. Quelle – „Ľródło”). Poł±czenie tej tradycji z Ewangeli± według Marka doprowadziło do powstania Ewangelii według Mateusza i Ewangelii według Łukasza. Wyżej wymienione trzy Ewangelie nosz± wspólne miano „Ewangelii synoptycznych”ze względu na podobieństwo tre¶ciowe. S± to utwory o wyraĽnym zabarwieniu hebrajskim, skierowane też s± przede wszystkim do Żydów.

Szczególn± uwagę należy zwrócić na Ewangelie według Łukasza. Przedłużeniem tej Ewangelii s± Dzieje Apostolskie, opowiadaj±ce o losach uczniów Jezusa. Można zatem uznać te dwa utwory za jeden. Według legendy, Łukasz był wykształconym Grekiem, nawróconym na judaizm. Rzeczywi¶cie, oba wyżej wymienione utwory charakteryzuj± się pięknym językiem greckim (chyba najlepszym w całym Nowym Testamencie) i s± zgodne z zasadami greckiej historiografii.

Natomiast autorem Ewangelii według Mateusza był prawdopodobnie Żyd a Palestyny. Wskazuje na to uproszczony, czasami niepoprawny język grecki z wieloma wtrętami aramejskimi [8] . W odróżnieniu od Łukasza Mateusz występuje z ostra krytyk± ¶rodowiska żydowskiego, co było spowodowane konfliktami na tle religijnym miedzy judaistami a chrze¶cijanami, które koncentrowały się zasadniczo na terenie Judei.

Natomiast tradycja janowa, spisana w postaci Ewangelii według Jana, jest dużo póĽniejsza (po raz pierwszy opracowana być może ok. roku 100 n.e.). Widać w tej tradycji przemożny wpływ kultury hellenistycznej, szczególnie filozofii neoplatońskiej. Ewangelia ł±czy w jedn± cało¶ć zarówno działalno¶ć, jak i nauczanie Jezusa, dużo uwagi po¶więca zagadnieniom doktrynalnym i mistycznym. Za kontynuacje tej tradycji należy uznać trzy listy Jana i Apokalipsę (od. gr. apokalypsys – „objawienie”).

Ostatni utwór należy do najmłodszej tradycji twórczo¶ci religijnej judaizmu. Mniej więcej od wojen Machabejskich (167-164 p.n.e.) zagrożony w swojej egzystencji naród żydowski potrzebował utworów „ku pokrzepieniu serc”. Czym¶ takim stała się tzw. „apokaliptyka”, czyli gatunek literacki, opisuj±cy zwycięstwo dobra nad złem w ostatecznej bitwie. Takiego rodzaju utworem była też Apokalipsa, która powstała najpóĽniej (ok. 130 r. n.e.).

Nie oznacza to bynajmniej, że pierwotne spisanie tych utworów zakończyło proces kształtowania się Nowego Testamentu. Oczywi¶cie, niewiele posiadamy dowodów, dotycz±cych starożytnego pi¶miennictwa chrze¶cijańskiego [9] . Pierwszy w miarę kompletny rękopis Nowego Testamentu pochodzi dopiero z IV w. n.e.

Nowy Testament charakteryzuje się licznymi różnicami pomiędzy poszczególnymi rękopisami [10] . Powstały całe „rodziny tekstów”, charakteryzuj±ce się odrębno¶ci± od innych. Brak ustalonego, kanonicznego tekstu Nowego Testamentu doprowadził do licznych zniekształceń [11] . Wskazuje to na długa i żmudn± pracę redaktorów, usiłuj±cych ujednolicić tekst Nowego Testamentu.

[1] Opis przymierza z Dawidem znajduje się w 1 Sam 7. Formuła przymierza brzmi następuj±co: „Przede Mn± dom twój i twoje królestwo będzie trwać na wieki. Twój tron będzie utwierdzony na wieki” (1 Sam 7, 16). Natomiast proroctwem, które stosowano do Jezusa były słowa: „...wzbudzę po tobie potomka twojego, który wyjdzie z twoich wnętrzno¶ci, i utwierdzę jego królestwo. On zbuduje dom imieniu memu, a Ja utwierdzę tron jego królestwa na wieki. Ja będę mu ojcem, a on będzie Mi synem” (1 Sam 7, 12-14).

[2] Ciekawskich odsyłam do ksi±żki „Ewangelia wg ¶w. Mateusza” autorstwa W. Barclay’a, wydanej po polsku w wyd. „Słowo Prawdy”w Warszawie, gdzie autor szczegółowo analizuje Kazanie na Górze, porównuj±c niemal każdy werset z jego odpowiednikiem w wydaniu rabbi Hillela.

[3] Krótkie i lakoniczne wypowiedzi, często spotykane np. w Księdze Przysłów.

[4] Mt 5-7; Łk 6, 20nn.

[5] Ostateczne oderwanie się chrze¶cijaństwa od judaizmu nast±piło dopiero na przełomie I i II ww. n.e., przy czym decyzja została podjęta przez przywódców religijnych judaizmu.

[6] Uznawane były za barbarzyńskie, ponieważ w większo¶ci miały rodowód bliskowschodni.

[7] Przykładem może być wizja Pawła na drodze do Damaszku (Dz 9).

[8] Niektórzy uważaj±, że ta Ewangelia pierwotnie była spisana w języku aramejskim, ale nie ma na to przekonywuj±cych dowodów.

[9] Sprzed 200 r. n.e. posiadamy jedynie 7 rękopisów Nowego Testamentu, spo¶ród których tylko 2 licz± po kilkana¶cie wersetów, inne natomiast –po jednym wersecie. Sprzed 300 r. n.e. posiadamy natomiast 21 manuskryptów, spo¶ród których 15 jest jednowersetowych.

[10] Zupełnie inaczej, niż w przypadku Starego Testamentu. Porównanie Starego Testamentu z Qumran (ok. I w. p.n.e.) ze Starym Testamentem masoretów (X w. n.e.) wykazało zaledwie 5% różnic, w większo¶ci literówek.

[11] Przykładowo opowiadania o kobiecie cudzołożnej w J 8 brakuje w większo¶ci starożytnych rękopisów, więc często w wydaniach krytycznych Nowego Testamentu jest zamieszczone w przypisach.