Rzeczpospolita Sclavińska

[Wieniawa]

Odcinek III: „Przedmurze Chrześcijaństwa”

Pierwsza wojna polsko-turecka
(1641- 1644)

Latem roku ’41, korzystając z wojennej zawieruchy szalejącej na terenach granicznych Litwy i Rosji oraz zajadłej wojny między Rzecząpospolitą a Moskwą, protegowany sułtana Ibrahima, hospodar mołdawski Bazyli Lupu ruszył z najazdem na Ruś Czerwoną grabiąc i paląc okoliczne wsie. Gdy wiadomość ta doszła do Warszawy- Izba Senacka, ciesząca się dużymi uprawnieniami podczas nieobecności króla Władysława, postanowiła o przyjęciu wyzwania. Oznaczało to tylko jedno- wojnę z Turcją.
Tymczasem w Konstantynopolu dokładnie orientowano się w poczynaniach mołdawskiego panoszy. Sułtan, pragnąc wykorzystać zamieszanie w Polsce na swoją korzyść, postanowił wesprzeć Wasyla i przekazał swojemu wezyrowi, Çandarli Halil Paszy, Zielony Sztandar Proroka- turecki dostojnik zebrawszy wielotysięczną (obliczaną na 35-40 tysięcy bitnego wojska) armię złożoną ze ciężkozbrojnych Spahisów i Janczarów wyruszył z Istambułu na podbój Lechistanu ku większej chwale swego Boga.

Ówczesne wojska Tureckie



Wiadomość o wyprawie Çandarli Halila wzbudziła w Warszawie zamieszanie, lecz trudno nazwać je paniką. Pomimo poważnego zagrożenia, jakim był turecko-mołdawski najazd.
Pustoszące tereny przygraniczne oddziały Wasyla zostały jednak zmuszone do odwrotu przez zwerbowanych jesienią ’41 roku kozaków zaporoskich, którzy z żołdu przyznanego przez Sejm posiłkowali lokalną milicję. Mimo, iż wypędzono mołdawskich harcowników, armia Halila Paszy dotarła już na Ukrainę i skierowała się w stronę Kamieńca Podolskiego, który zdobyty został szturmem przez Turków jeszcze tego roku.

Wielki Hetman Litewski Ignacy Sołtanowicz wyruszył z Wilna w kierunku Ukrainy. Miał 9 tys. żołnierzy z litewskich armii magnackich, 8 tys. mieszczan-rekrutów, 4 tys. zawodowych piechocińców i tylko 1,5 tys. jazdy. Był gotowy na wszystko. Wiedział, że od jego kampanii może zależeć los jego ukochanej ojczyzny a być może nawet i całej Chrześcijańskiej Europy. O odbiciu Kamieńca Podolskiego nie mogło być na razie mowy . Miał stoczyć kilka bitew aby osłabić wroga przed ostatecznym uderzeniem. Miały go wesprzeć armie Czartoryskiego, Lubomirskiego, Paca i Potockiego. Zdołał on wygrać bitwę pod Nostalgią. Po dotarciu posiłków wojska Rzeczypospolitej ruszyły na Kamieniec. Zdołali rozbić wojska Çandarli Halil Paszy broniące Kamieńca. Dowódca nie został jednak pojmany. Kilka tygodni później dotarły posiłki tureckie. Mieli znacznie więcej ludzi niż Polska. Jasne było, że wojska Rzeczyposplitej nie mogły dłużej utrzymać twierdzy. Zadali jednak Turkom bardzo dotkliwe straty. Obrońcy zostali zmuszeni do wycofania się. Byli w ciągłym odwrocie. Obiecane posiłki nie nadchodziły a zaopatrzenie docierało z poważnym opóźnieniem. Pod Lwowem Polacy wsparci przez lokalne władze i wojsko przeszli do kontrataku. Zdołano chyba tylko cudem pobić niewiernych. Turcy zostali zmuszeni do wycofania się na Ukrainę. Ponosili oni kolejne porażki. Padł Kamieniec Podolski, Kijów a Polacy pobili całkowicie wroga w II bitwie o Kijów. Po przegranej Çandarli Halil Pasza podpisał 19 listopada 1644 pokój Kijowski. Oba kraje zobowiązały się do powrotu do Status Quo.

Problemy Rosyjskie
Rosyjscy bojarzy nieustannie namawiali Cara do ataku na osłabioną wojnami Polskę. Panowały zdecydowane tendencje nacjonalistyczne. Z tego powodu Polacy wysłali około 70% wojska na granicę z Rosją. 11 marca 1645 wojska Polskie przekroczyły granicę Polsko-Rosyjską. Szybko padła Moskwa, Wołgograd, Nowogród i Psków. Car Michał został pojmany i uwięziony razem ze swoim dworem. Zmuszono go do zawarcia upokarzającego traktatu Moskiewskiego. Oto jego treść i postanowienia.

Cytat:

Traktat pokoju między Rzecząpospolitą Obojga Narodów a Wielkim Księstwem Rosyjskim Wielkie Księstwo Rosyjskie z jednej a Korona Polska i Wielkie Księstwo Litewskie z drugiej strony, powodowane pragnieniem położenia kresu wynikłej między nimi wojnie i dążąc do zawarcia, na podstawie podpisanej w Pskowie dnia 27 lipca Roku Pańskiego 1645 Umowy o zawieszenie działań wojennych, ostatecznego, trwałego, honorowego i na wzajemnym porozumieniu opartego pokoju, postanowiły wszcząć rokowania pokojowe i w tym celu wyznaczyły w charakterze swoich pełnomocników: Ze strony polsko-litewskiej: Interrex Regnum Poloniae, arcybiskup gnieźnieński Jan Wężyk, Marszałek Wielki Koronny Aleksander Sołtanowicz, Kanclerz Józef Lubomirski, Hetman Wielki Litewski Ignacy Sołtanowicz Wojewoda Smoleński Emilian Potocki Ze strony rosyjskiej: Magnus Dux Moscovie, Russiae Michał Fiodorowicz Za pośrednictwem legata papieskiego, Frater Societas Iesu Antonio Possevino Wymienieni pełnomocnicy po wymianie swych pełnomocnictw, uznanych za wystarczające i sporządzone w należytej formie, zgodzili się na postanowienia następujące: Artykuł I (O Pokoju) §1. Obie Układające się Strony oświadczają, że stan wojny pomiędzy nimi ustaje. §2. Obie Strony na przyszłość wyrzekają się wojny między sobą. Kontrybucja Rosja- udowadniając swoją dobrą wolę i szczerą chęć zawarcia pokoju, zobowiązuje się wypłacić Rzeczypospolitej trybut w wysokości 6 mln rubli w złocie i srebrze w ciągu najbliższych sześciu miesięcy. Egzekucją spłaty zajmie się specjalnie do tego powołana komisja. Artykuł II (O Granicach) §1. Dotychczasowe granice między Koroną Polski, Wlk. Księstwem Litwy a Wlk. Księstwem Rosji Obie Strony uznają za wieczyście trwałe i niezmienne. §2. Wlk. Księstwo Rosyjskie wyrzeka się swoich roszczeń do ziem Smoleńskiej, Czernichowskiej, Woroneskiej, Kurskiej, Inflant oraz wszystkich innych- obecnie prawnie należących do Rzeczypospolitej i nie będzie zabiegać o ich zwrot. §3. Władze Obu Stron gwarantują dotychczasowe granice obu państw.(dot. Artykułu o Przymierzu) §4. Kupcom obu krajów gwarantuje się bezpieczne i swobodne przekraczanie granicy i pobyt na terenie danego państwa.(dot. Artykułu o Handlu) Artykuł III (O Przymierzu) §1. Król Polski i Najwyższy Kniaź Litwy jest odtąd zwierzchnikiem Wielkiego Księcia Rosji i winien mu jest opiekę. Przy ceremonii koronacyjnej Wielkiego Księcia Rosji obecny i przytomny musi być polski przedstawiciel. §2. Książę Michał zrzeka się tytułu Cesarza w oficjalnej tutylaturze, który nie będzie już używany przez władców rosyjskich. Dopuszcza się określenia "Car"- o ile nie będzie ono używane w dokumentach i listach adresowanych do ludzi równych lub zwierzchnych Wlk. Księciu. §3. Książe Rosyjski winien jest Królowi Polski wierność, posłuszeństwo i szacunek. Nie będzie On występował przeciw Królowi Polskiemu, ani też- nie będzie udzielał pomocy i poparcia jego wrogom. §4. Władca Rosyjski będzie punktualnie i rzetelnie uiszczał zwyczajowe świadczenia na rzecz Zwierzchnika- połowę dochodów z podatków zbieranych od swojego ludu. §5. Król Polski zobowiązuje się w miarę możliwości udzielać pomoc i poparcie Księciu Rosji oraz nie będzie wspierał jego wrogów. §6. Odtąd oba państwa znajdują się w Przymierzu; gwarantują wzajemnie swoje bezpieczeństwo- atak na którąkolwiek ze stron będzie interpretowany jako atak na całe Przymierze. §7. Dodatkowo: państwa będą razem uczestniczyć we wszystkich działaniach wojskowych jeśli zostanie o to poproszone któreś z nich. §8. Oba państwa pozostają niezmiennie w wzajemnej przyjaźni, zaś wszystkie sprawy sporne będą rozstrzygane przy pomocy sprawiedliwych środków. §9. Strona polsko-litewska mając na sercu dobro swojego sąsiada zastrzega sobie prawo do czynnej interwencji w jego politykę w razie, gdyby postanowienia tego Traktatu były zagrożone. §10. Do Moskwy wysłany zostanie polsko-litewski kontyngent mający charakter czysto policyjny- do jego zadań należeć będzie pilnowanie realizacji postanowień Traktatu jak i zapewnienie spokoju na Rusi. Koszty jego utrzymanie poniesie Strona Rosyjska. §11. Powołany zostanie Polski Namiestnik Wlk. Księstwa Rosyjskiego. Utrzymywać go będzie strona rosyjska. Artykuł IV (O Handlu) §1. patrz Art. II, §4. §2. Odtąd kupcy pochodzący z Rzeczypospolitej są, na terenie całego Wlk. Księstwa Rosyjskiego zwolnieni z opłat celnych oraz z opłat za użytkowanie dróg. §3. Obowiązywać odtąd będzie całkowity zakaz importu produktów, których tranzyt będzie omijał Rzeczpospolitą. Odtąd do przeładunku statków handlowych na Morzu Bałtyckim używane będą tylko porty (za ominięciem kurlandzkich i szwedzkich) zależne od Polski i Litwy. §4. Kupcy pochodzący z Rzeczypospolitej nie będą sądzeni przez rosyjskie sądy w sprawach innych niż gardłowe. §5. Dla kupców pochodzących z Rzeczypospolitej otwarte będą szlaki na Syberię i Persję. §6. Polsko-litewskie faktorie handlowe na terenie Rosji będą otaczane szczególną opieką władz. Ponadto będą one mogły być otoczone ostrokołem lub kamiennym murem bez uiszczania z tego tytułu specjalnych opłat. §7. Wielki Książę Rosyjski zobowiązany jest zapewniać kupcom pochodzącym z Polski i Litwy dostęp do katolickich kościołów lub protestanckich zborów. §8. patrz Art. II, §4- w razie gdyby na wskutek tumultu lub bunty pospólstwa kupiec z Rzeczypospolitej odniósłby straty- Książę Rosyjski zda mu z tego sprawiedliwość a winnych ukarze. Artykuł V Traktat niniejszy podlega ratyfikacji i staje się prawomocnym z chwilą wymiany dokumentów ratyfikacyjnych, o ile on lub jego załączniki nie zawierają postanowień odmiennych. Na dowód czego pełnomocnicy obu układających się stron własnoręcznie podpisali traktat niniejszy i opatrzyli go swymi pieczęciami. Sporządzono i podpisano w Moskwie dnia dwudziestego siódmego lipca Roku pańskiego tysiąc sześćset czterdzieści pięć.

Ludność Rzeczypospolitej Obojga Narodów po Traktacie Moskiewskim

Populacja kraju: 7,640,000
Przyrost naturalny: ok. 4,6% rocznie
-Polacy: 45,9%
-Litwini: 15,4%
-Rusini: 14.1%
-Rosjanie: 10.2%
-Żydzi: 8%
-Niemcy: 3.2%
-Łotysze: 3.2%