Rzeczpospolita Sclavińska

[Guedes de Lima]

Historia ogrodów

Ogrody dalekiego wschodu

Tradycje ogrodów chińskich sięgają najdawniejszych czasów. Już kilka wieków przed naszą erą istniały w Chinach obszary na kształt ogrodów, ukształtowane w ścisłym związku z otaczającą przyrodą. Duży wpływ na ich rodzaj miały wierzenia religijne, przede wszystkim taoistyczna filozofia przyrody oraz buddyjska wiara w mit Raju Amitabhy. Rozwój ogrodów chińskich jest ściśle powiązany z rozwojem malarstwa krajobrazowego. Wiele motywów krajobrazów zaczerpniętych z obrazów, było podstawą do kształtowania się form ogrodów zarówno dużych i małych. Na kształt ogrodnictwa chińskiego duże znaczenie miały utwory literackie, zawierające opisy przyrody oraz piękna naturalnego w różnych nastrojach.
Najstarsze chińskie założenia ogrodowe są mało znane. Od początku pierwszego cesarstwa czyli rok 221 p.n.e. oraz za panowania dynastii Han ( 206 p.n.e. – 220 n.e. ) znane są ogrody zakładane wokół pałaców cesarskich oraz także w rezydencjach książęcych. Aż do IV wieku n.e. największy wpływ na kształt ogrodów chińskich odgrywała filozofia taoistyczna, której główną myślą, było dążenie do zespolenia człowieka z naturą. Ogród miał ułatwiać takie kontakty. Odzwierciedleniem filozofii taoistycznej w ogrodach była szczególna rola rzek i gór, uważanych przez Chińczyków za najbardziej okazałe i fascynujące przejawy siły twórczej natury. Ze względu na ten fakt, oba elementy stały się najbardziej charakterystyczne dla ogrodów chińskich. Budowanie okazałych ogrodów, było podyktowane przede wszystkim ideą tworzenia z rezydencji „ziemskich rajów”, w których za pomocą tajemnych eliksirów życia oraz specjalnych ćwiczeń cielesnych, połączonych z kontemplacją, miano nadzieję osiągnąć doskonałość duchową zapewniającą zbawienie. Oczywiście urządzanie ich było także spowodowane potrzebami użytkowymi ale miało to drugorzędne znaczenie. Okres panowania następnych sześciu dynastii w latach 220 – 589 doprowadził do zetknięcia się sztuki i kultury chińskiej z elementami kultury indyjskiej, przenikającej do Chin wraz z buddyzmem. Dzięki temu wystrój ogrodów chińskich zyskał nowy element, mianowicie pagodę, która wywodziła się ze sztuki indyjskiej. Jej pierwotna forma została zmieniona i dostosowana na potrzeby tradycji chińskiej. Dodatkowo wraz z buddyzmem było tworzenie klasztorów, które budowano w miejscach wyróżniających się pięknem naturalnym oraz otaczano je ogrodami. Doskonałym przykładem takiego klasztoru jest klasztor w Lu – Shan, w prowincji Kiang-si. Otoczony on był naturalnym ogrodem z charakterystycznym stawem lotosowym, który miał charakter symboliczny, a jego postać uosabiała wierzenia buddyzmu. Ogród ten stanowił wzór, który kopiowano nie raz w całych Chinach. Za panowania dynastii Suej i Tang w latach 589 – 907, wyróżniającym się elementem w założeniach ogrodowych były niewielkie pawilony medytacji o charakterze pustelni w otoczeniu „dzikiej natury”. Sytuowano je najczęściej w otoczeniu skał, nad brzegiem potoku, rzeki lub jeziora albo na polanie z sosnami lub bambusami, by służyły łączeniu z naturą, zgodnie z zasadami filozofii taoistycznej. Po upadku dynastii Tang, w Epoce Pięciu Dynastii ( 907 – 960, w wystroju ogrodów rośnie znaczenie kwiatów, drzew oraz krzewów. Kwiaty oraz roślinność przez Chińczyków traktowane były jako przemijające i krótkotrwałe. Główna wartość roślin w ogrodzie chińskim wynikała z łączenia ich właściwości przyrodnich i uroku piękna naturalnego ze znaczeniem poetyckim lub symbolicznym, powiązanym z idę życia oraz doktrynami religijnymi. Dużą popularność w ogrodnictwie chińskich zyskały kwiaty śliwy, uznawane jako zwiastun wiosny i pierwszy znak budzącego się życia. Ważne znaczenie symboliczne miały także bambus oraz sosna. Bambus dzięki swej trwałości i giętkości symbolizował przyjaźń, a sosna – stałość i siłę charakteru. Z innych roślin na uwagę zasługuje orchidea, ceniona za dyskretny zapach, stała się symbolem uroku kobiecego. Chryzantemy złociste symbolizowały długie życie, peonia natomiast była uważana za kwiat królewski, stanowiący symbol materialnego dobrobytu, zdrowia i radości. Szczególną pozycję wśród kwiatów miał lotos, który stał się symbolem szlachetnego poszukiwania duchowej czystości i prawdy. Rozwój lotosu stanowił ilustrację rozwoju umysłu ludzkiego oraz naturę Buddy. W okresie rządów dynastii Sung ( 960 – 1279 ), duża liczba ogrodów znajdowała się przy rezydencjach cesarskich i dostojników państwowych w stolicy kraju Kaifeng, położonej w prowincji Honan. Wiele wspaniałych ogrodów powstało w Lojang, gdzie na uwagę zasługuje przede wszystkim Su-ma-Kuang. Na terenie ogrodu znajdowała się budowla, mieszcząca 5000 ksiąg oraz dwa inne pawilony ogrodowe, zespół stawów z wyspą i strumieniami, ogród roślin lekarskich, ogród kwiatowy z peoniami, a także specjalny taras widokowy z pawilonem do obserwowania gór. Na uwagę z perspektywy europejczyków, zasługuje fakt, iż jednym z pierwszych podróżników europejskich, który poznał i opisał chińskie ogrody, był Marco Polo. Czasy dynastii Ming ( 1368 – 1644 ) cechują przede wszystkim liczne założenia ogrodowe. Na uwagę zasługuje przedstawienie ogrodu w Świątyni Nieba w Pekinie. Ogród cesarski znajdował się za pałacem, zwanym „zimowym”, zamykając od północny całość rezydencji. Charakterystycznym elementem tego ogrodu są symboliczne wzgórza, usypane w XV wieku na wysokości 50 m, stanowiące tło dla całej rezydencji. Na każdym wierzchołku tych pięciu wzgórz, zostały w wieku XVII wzniesione pawilony, skąd można było oglądać całą rezydencję, miasto oraz okolicę. Pałace cesarskie odznaczały się żywą kolorystyką, ściany były ciemnoczerwone, dachy żółte, a tarasy białe. Ogólny charakter zespołu pałacowego uzupełniała zieleń z ogrodów. Całkiem inny charakter miały zespoły sepulkralne, sytuowane z dala od miast, często w malowniczych zakątkach kraju. Grobowiec cesarski zajmował obszerny teren otoczony murem i zadrzewiony, z kurhanem w środku. Kurhan przyjmował formę zalesionego pagórka lub ściętej piramidy. Wejście do kurhanu było połączone dziedzińcem z pawilonem wejściowym oraz, tzw. „drogą duchów”, która była obstawiona pomnikami wojowników, uskrzydlonych koni oraz lwów. Teren po obu stronach drogi był zadrzewiony zimozielonymi drzewami. Typowym przykładem takiego zespołu sepulkralnego są grobowce dynastii Ming. W większości zespołów mieliśmy do czynienia z architekturą trzymającą się stałego schematu osi głównej. Dopiero w ogrodach letnich, rygor przestrzenny zmienia się w układy krajobrazowe nieregularne, swobodne, o dużej malowniczości, sprzyjające odprężeniu. Odnosi się to do dużych, rezydencjonalnych założeń ogrodowych, jak i do małych ogrodów przy zwykłych domostwach. Ogrody o ile tylko na to pozwalały warunki były sytuowane w południowej części terenu przeznaczonego na kompleks pałacowy. Typowym przykładem jest piękny ogród, zwany po polsku „lwim laskiem” w Suczou, pochodzący z XIV wieku. Całość założenia zamknięta z zewnątrz murami, gankami lub dziedzińcami zajmuje ogólną powierzchnię niespełna jednego hektara. Wnętrze ogrodu kształtują dwa motywy: zróżnicowana rzeźba terenu i rozmaitość wód, ze stawami, kanałami i strumieniami, o bogatych liniach brzegowych. Uzupełniają je rozmaite mostki, galerie, pojedyncze pawilony sytuowane nad wodą, na wodze i między sztucznymi pagórkami. W małych natomiast ogrodach rozpowszechnia się uprawa drzew donicowych, które za pomocą zabiegów ogrodniczych, utrzymywano w miniaturowych rozmiarach, mimo ich starości. W niektórych ogrodach chińskich udział wody był tak duży, że stanowił główny i jedyny motyw kompozycyjny, jak np. w ogrodzie Chang-chun-juan w Pekinie, pochodzący z XVIII wieku. Cały kompleks otoczony był murem, w środku wypełniony był wodą podzieloną groblami na różne, nieregularne i niejednakowej wielkości stawy, a budowla główna i pawilony ogrodowe mieściły się na wyspach i na wąskim brzegu. Okres panowania dynastii Tsing ( 1644 – 1912 ), związany z dynastiami mandżurskimi charakteryzuje się dalszym rozwojem ogrodów z poprzedniej dynastii. Tradycyjny układ i forma przestrzenna ogrodu chińskiego bogata w treści symboliczne pozostaje taka sama. Wzmagają się natomiast tendencje do większej dekoracyjności ogrodów, które zacieśniają swoje kontakty artystyczne ze sztuką europejską. Najważniejszy ogród tego okresu znajduje się w letniej rezydencji cesarzy chińskich w Juan Ming Juan w okolicach Pekinu. Ogród został zapoczątkowany w XV wieku, ale właściwą budowę na dużą skalę rozpoczęto w 1709 roku, za panowania cesarza Kang Si. Całość założenia stanowi ogromny ogród o powierzchni ponad 300 hektarów, składający się z dwóch głównych części: jeziora Kun Ming Hu, położonego od południa i zajmującego trzy czwarte całości terenu, oraz wzgórza Wan Szou usytuowanego od północy z zespołem głównych budowli pałacowych. W części ogrodu ze wzgórzem Wan Szou wśród malowniczych dolin, strumieni, stawów z wyspami, tradycyjnych skał z grotami i pieczarami oraz zimnozielonych drzew, zostały rozmieszczone rozmaite budowle pałacowe tak pojedynczo, jak i zespołach. Większość oraz najważniejsze budowle letniej rezydencji skupiają się na południowym zboczu wzgórza wzdłuż brzegu jeziora. Od wejścia głównego od strony wschodniej, umieszczone były rozmaite zespoły budowli, kolejno „pałac starości i dobrej zapłaty”, „pałac potoków wody”, „pałac szczęśliwej starości”, itd. Za najbardziej okazały i wyróżniający się uchodził umieszczony na wysokiej platformie „pałac koronkowych obłoków”. Cały ten zespół budowli łączył się krytą galerią biegnącą wzdłuż brzegu jeziora na długości około 700 m. Pozostałe ważniejsze budowle pozostawały w większym rozproszeniu na terenie ogrodu, jak chociażby „świątynia obłoków”, „wieża kwiatów”, „ogród harmonii” i inne. W sumie na terenie całego ogrodu wzniesiono około dwustu budynków. Elementy ogrodowe zarówno naturalne, jak i kształtowane sztucznie, tworzyły malownicze scenerie, którym starano się nadawać pozór, jakby tworzyła je sama przyroda. W części ogrodu Kun Ming Hu uwagę zwraca urozmaicony zarys linii brzegowej z licznymi zatokami, cyplami, wyspami oraz groblami dzielącymi wielką powierzchnię wodną na niejednakowe, mniejsze części i oddzielne małe stawy. Wzdłuż brzegów i po groblach wiodły drogi i przejścia wzbogacone okazale zdobionymi mostami, jak chociażby marmurowy „most lotosu”. Na wyspach mieściły się lekkie ozdobne pawilony oraz zespół świątyń smoka. Do elementów charakterystycznych ogrodów chińskich należy zaliczyć skałę w rozmaitej postaci – od małych pojedynczych kamieni po usypanie sztucznych gór. Drugim co do ważności elementem ogrodów chińskich jest woda, symbolizująca życie natury. Elementem dopełniającym były drogi, zazwyczaj wąskie i kręte, wytyczane swobodnie by przechodząc nimi zobaczyć jak najwięcej piękna otaczającego człowieka. Ponadto znaczną rolę w ogrodach chińskich odgrywały różnorodne budowle ogrodowe: altany, pawilony, galerie, mury, przejścia, bramy, mosty, balustrady oraz rzeźby. Pawilony i altany były powszechnie spotykane, gdyż dobrze harmonizowały się z formami przyrody. Galerie otwarte były stosowane w ogrodzie jako przejścia otwarte chroniące przez deszczem i słońcem, łącze pawilony ze sobą. Bardzo charakterystycznym widokiem są bramy, wznoszone dla zaakcentowania ładnego widoku lub ważnego miejsca w ogrodzie. Mosty poza aspektem funkcjonalności stanowiły również elementy dekoracyjne, a przy tym widokowe, zwłaszcza, że wznoszone były na bardzo wyniosłych łukach. Udział rzeźb w ogrodach chińskich jest stosunkowo mały. W ogrodach chińskich nie było gazonów i parterów kwiatowych, a ich odpowiednik płaszczyznowy stanowiły powierzchnie kryte zagrabionym piaskiem, a na dziedzińcach brukiem. W kwestii drzew kwitnących najczęściej sadzono magnolie, śliwy, wiśnie i granaty. Z drzew zimnozielonych sadzono sosny, jałowce i cedry. Stałym składnikiem ogrodów był bambus oraz banan. Powszechnie sadzono także wierzby. Z kwiatów wyjątkowo duże znaczenie miał wspomniany lotos o dużych, białych lub różowych silnie pachnących kwiatach.

Japonia

Forma przestrzenna ogrodów japońskich wynika z zakorzenionego od dawien dawna zamiłowania Japończyków do przyrody i uroków krajobrazu. Ogrody były wzorowane na formach naturalnych, stając się miejscem spokoju i rozmyślań. Łączono je również z wierzeniami religijnymi i poglądami filozoficznymi. Obok dużych ogrodów przy rezydencjach cesarskich i samurajskich rozwijały się także mniejsze ogrody przy zwykłych domach, gdzie często wprowadzano roślinne motywy na dziedzińcach i podwórzach, również we wnętrzach domów – jako specjalne wnęki, zwane tokonoma i kompozycje bukietowe ikebana. Najdawniejsze wiadomości o istnieniu ogrodów w Japonii sięgają okresu Suiko w latach 552 – 645 p.n.e. Umiejętność ich zakładania dotarła do Japonii przez Koreę od zaawansowanych w tej sztuce Chińczyków. Również na ogrody duży wpływ w Japonii wywarł buddyzm, uznany w 685 r. za religię panującą. Wówczas powstają liczne założenia ogrodowe przy świątyniach, których wiele wówczas wzniesiono dla potrzeb kultu. Za jeden z ważniejszych typów ogrodów japońskich uchodził, tzw. ogród shinden. Składał się on z dwóch zasadniczych części. Pierwszą tworzyła otwarta przestrzeń ze sztucznym stawem, stanowiąca obszerne, centralne wnętrze ogrodowe, usytuowane przed główną budowlą mieszkalną. Malowniczo ukształtowane wzgórze zamykające od południa panoramiczny widok ze środka ogrodu, stanowiło jego drugą część. Charakterystyczność tych ogrodów polega na motywach czerpanych z rodzimej przyrody. Naśladowano w pomniejszeniu las, jezioro, rzekę, wybrzeże, a niekiedy nawet archipelag przypominający całą Japonię. Większość ogrodów z okresu dynastii Heian stanowiły obszerne założenia z nieodzownym stawem. Ponadto zakładano małe ogrody, naśladujące w miniaturze wielkie elementy przyrody. Ogrody typu Shinden zostały wyparte na rzecz nowego stylu, który zainicjowała grupa kapłanów buddyjskich sekty Zen. Ogrody z tego okresu są bardziej przestrzenne i majestatyczne, nacechowane spokojem, a mniej dekoracyjne jak poprzednio. Unikano w nich zbytku i zbędnej sztuczności. Główną rolę odgrywały kamienie, które stały się najbardziej charakterystycznym składnikiem każdego ogrodu tego okresu. Ponadto kluczowe znaczenie odgrywała woda. Unikano mostów na rzecz płyt monolitycznych, po których można było spokojnie przejść na drugą stronę stawu. Roślinność występowała głównie zimnozielona, zapewniająca stałość formy ogrodu w różnych porach roku. W następnych latach następuje dalszy rozwój ogrodów medytacyjnych, dzielących się na dwa typy: ogrody pagórkowe ze wzgórzem i zespołem kamieni, sadzawką, wyspą i strumieniem oraz drugim typem – ogrodami płaskimi. Wraz z rozwojem ogrodów japońskich ukształtowały się charakterystyczne ich typy przestrzenne, zostały sformułowane zasady dyspozycji ogólnej i rozmieszczenia elementów wyposażenia ogrodowego. Są to ogrody stawowe, pagórkowe, płaskie, kamienne, wodne, literackie oraz spacerowe. Ogród stawowy uchodzi za typ najprostszy i najstarszy. Tworzy go staw lotosowy z wyspą w naturalnym otoczeniu leśnym przy świątyniach. Ogród pagórkowy tworzą sztuczne wzgórza, zazwyczaj w połączeniu ze stawem i strumieniem. Obejmował zespół wzgórz, obszerny staw z wyspą i kaskadą oraz bogate wyposażenie w kamienie ogrodowe i chodnikowe. Ogród płaski nie miał wzgórz ani wody. Scenerię ogrodową tworzyły tylko kamienie, drzewa, kamienne latarnie i czasze wodne. Ogród kamienny stanowił odmienny rodzaj ogrodu suchego, płaskiego. Składa się z kamieni układanych pojedynczo lub w małych grupach. Występowały nieliczne drzewa i krzewy. Ogród wodny był urządzany odpowiednio do jego wielkości. Głównym motywem była woda i elementy spacerowe, jak mostki, drogi przybrzeżne, zapewniające bezpośredni kontakt z nią podczas spacerów. Ogrody literackie, wyróżniały się prostotą i spokojem wyrazu plastycznego, eksponowaniem piękna form naturalnych i nastrojowości. Były kształtowane za pomocą malarstwa krajobrazowego oraz literatury pięknej. Ogród herbaciany wiąże się z obrzędem picia herbaty. Był on dzielony na dwie części: zewnętrzną i wewnętrzną. Pierwsza była miejscem oczekiwania gości na zjawienie się gospodarza domu. Natomiast głównym elementem ogrodu wewnętrznego był pawilon herbaciany.
Ogrody krajobrazowe XVIII wieku – Anglia
Podobnie jak w renesansie ogrody włoskie, a w baroku ogrody francuskie, tak w okresie rozwoju założeń ogrodowo – krajobrazowych odegrały czołową rolę i miały znaczący wpływ na inne kraje ogrody angielskie. Charakterystyczny jest dla wieku XVIII odrębny aniżeli w innych dziedzinach sztuk plastycznych kierunek przemian formy ogrodowej. Zmienia się ona do baroku – o układach o zgeometryzowanych w planie i bryłowo oraz podporządkowanych budowli głównej – do późniejszych, nieregularnych i malowniczych, bogatych, rozwiniętych przestrzennie i samodzielnych układów krajobrazowych. Panujący wówczas klasycyzm i upraszczanie form, doprowadziło do tego, że rozwinięte ogrody krajobrazowe występują przeważnie obok klasycystycznej budowli głównej. Ogrody krajobrazowe, które odniosły znaczący sukces w Anglii nad założeniami barokowymi, wywarły z kolei duży wpływ na założenia ogrodowe w innych krajach europejskich. Przez pierwszą połowę XVIII wieku ten nowy typ ogrodu krajobrazowego był zjawiskiem niemal wyłącznie angielskim. Następnie jednak nowa forma i nowy sposób kształtowania przestrzeni ogrodu rozpowszechniają się w całej Europie. Nowe ogrody nacechowane są dużą ilością elementów sentymentalnych i egzotycznych. Poza Anglią ważnym ośrodkiem kształtowania się nowych ogrodów krajobrazowych stała się Francja.

Francja

Rozwojowi ogrodów krajobrazowych we Francji nieodłącznie towarzyszył rozwój bogatej literatury o tematyce ogrodowej. Propagatorem nowych założeń i rozwiązań był Jean Jacques Rousseau. Intensywny rozwój ogrodów krajobrazowych we Francji datuje się od początku trzeciej ćwierci XVIII wieku. Wśród zakładanych ogrodów można wyróżnić trzy nurty, o przejawach sentymentalizmu, romantyzmu oraz klasycyzmu. Przedstawicielem pierwszego nurtu jest Louis Carmontelle i ogrody w Monceau, drugiego – Rene Girardin i ogrody w Ermenonville, zaś trzeciego Alexander Laborde i ogród w Mereville. Plan ogrodu w Monceau reprezentujący typowe założenia sentymentalne zaznacza dwoistość układu. Główna budowla łączy się z częścią krajobrazową tworzącą zespół kameralnych układów malowniczych, obejmujących rozmaite scenerie. Wśród ogrodów krajobrazowych duże znaczenie miał ogród Petit Trianon urządzany na terenie Wersalu w latach 1774 – 1786. Centrum układu stanowił klasycystyczny pałacyk. Z jednej strony był wcześniejszy ogród barokowy, a z drugiej ogród krajobrazowy z trzema głównymi promieniście zbiegającymi się osiami widokowo – kompozycyjnymi.

Niemcy

Rozwój ogrodów w Niemczech dokonywał się pod wpływem wzorów angielskich oraz częściowo francuskich. Ważną zasadą, było podkreślenie potęgowania jego oddziaływania emocjonalnego, nacechowania uczuciem i dążenie do rozmaitych efektów nastrojowych. Jeden z najsłynniejszych ogród na terenie Niemiec powstał w Wórlitz w latach 1769 – 1817, z inicjatywy księcia Franza z Dessau. Motywem przewodnim jest bogaty układ wodny z jeziorem pod wzgórzem, dwoma stawami oraz siecią kanałów, wokół których zostały rozmieszczone różnorodne budowle i ozdoby ogrodowe, powiązane z sobą osi widokowych. Na wzgórzu mieścił się gotycki kościół z wysoką wieżą. Na jeziorze znajdowały się urozmaicające widok wyspy.

Włochy

We Włoszech założenia krajobrazowe nie rozwinęły się tak, jak w innych krajach europejskich. Wpływ na to miały głęboko zakorzenione tradycje ogrodów renesansowych i barokowych, reprezentowane licznymi wybitnymi przykładami rozwiązań dobrze zachowanych w terenie, jak również odmienne warunki środowiska przyrodniczo - geograficznego. W wielu przypadkach założenia ogrodowe zajmowały boczne części terenu, by nie niszczyć starych, wartościowych fragmentów. W sąsiedztwie założeń ogrodowych znajdowały się obszary leśne o bardziej swobodnym charakterze co pozwalało uzyskać kontrastowe zestawienie dwóch rodzajów układów przestrzennych jak chociażby w Villa Lante.

Ogrody XIX wieku

Dziewiętnastowieczne założenia ogrodowe różnią się między sobą tak pod względem ukształtowania formy przestrzennej, jak i treści oraz programu. W wielu krajach zaznaczyło się bowiem silniejsze związanie z tradycją narodową oraz wpływ kultury umysłowej i artystycznej społeczeństwa. Na uwagę zasługuje rozwój miejskich założeń ogrodowych, których podstawową cechą była ogólna dostępność, przy równoczesnym rozkwicie tradycyjnego typu ogrodu dworskiego. W pierwszej połowie XIX wieku podstawowym kierunkiem w rozwoju ogrodów był romantyzm. Wzbogacenie i urozmaicenie tworzywa roślinnego, powiązanie założeń ogrodowych z rodzimym krajobrazem i charakterem otoczenia oraz pojawienie się ruchu przyrody przyczyniło się do powstania w drugiej połowie wieku XIX ogrodów naturalistycznych. W ogrodach tych dekoracja architektoniczno – rzeźbiarska jest ograniczona lub w ogóle wyeliminowana, a elementy naturalne, zwłaszcza roślinne, mają w kompozycji przestrzennej znaczenie najważniejsze. W drugiej połowie XIX wieku występują także rozmaite próby łączenia układów krajobrazowych i geometrycznych o cechach eklektycznych. Wprowadzone zostały układy parterów i tarasy nawiązujące do wzorów z renesansu oraz baroku. Zazwyczaj występowały one przy głównych budowlach jak ogrody kwiatowe, kontrastując z dalszymi częściami o formie krajobrazowej. Dodatkowo w XIX wieku zwiększała się różnorodność form roślinnych w ogrodach. Sadzono coraz więcej drzew i krzewów sprowadzanych z krajów zamorskich. Rozwinęła się także hodowla i masowa produkcja roślin ozdobnych. Wśród nowych form największe znaczenie dla ogrodów miały gatunki obce. Przy czym ze względu na udział w różnicowaniu postaci ogrodów, osobne grupy tworzą drzewa i krzewy z pierwszej oraz z drugiej połowy XIX wieku. W programie ogrodów krajobrazowych dominowały elementy przestrzenne pochodzenia naturalnego, jak różne rodzaje form zadrzewień, darni, kwietników, wody i skał, oraz łączące się z nimi drogi. Z upływem czasu w ciągu XIX wieku malało znaczenie budowli ogrodowych w kompozycji krajobrazowej. Ograniczony był także udział rzeźby ogrodowej. Odrębny charakter miało kształtowanie perspektyw, czyli widoków oraz tzw. scen ogrodowych. Podobnie jak w renesansie i baroku urządzano również labirynty w ogrodach krajobrazowych. Wyróżniały się ona bardzo krętymi, wężowo prowadzonymi drogami. Występowały często zwłaszcza we wczesnych ogrodach krajobrazowych, w późniejszych były kształtowane bardziej geometrycznie, jako oddzielne elementy. Około połowy XIX wieku labirynty zanikają. Kształtowanie perspektyw, czyli widoków, miało zasadnicze znaczenie dla ogólnej struktury przestrzennej ogrodu krajobrazowego. Wykorzystując umiejętnie prawa widzenia można było uzyskiwać wrażeniową zmianę wielkości rzeczywistych elementów bryłowych w pożądanym kierunku wynikającym z potrzeb kompozycji. Podstawą wyznaczania perspektyw w ogrodach krajobrazowych było odpowiednie ugrupowanie roślinności. Od samego początku w tych ogrodach na kształtowanie perspektyw zgodnie z prawami widzenia zwracano szczególną uwagę. Kształtowanie się polskich ogrodów w XIX wieku wykazuje te same cechy jakie wystąpiły w innych krajach. W pierwszej połowie wieku w kompozycji ogrodowej dominuje nurt romantyczny. Panuje charakter bardziej naturalny, rodzimy – związany z miejscowym krajobrazem i o skromniejszym programie budowlano – rzeźbiarskim. Najważniejszy wpływ na postać ogrodów wywarła niepodległości Polski. Przede wszystkim zmieniło się wyposażenie założeń ogrodowych. Panujący dotąd kosmopolityczny program przedstawień rzeźbiarskich i form antycznych ustępuje na rzecz tematyki opartej na kulcie przeszłości narodu. Wprowadzano często monumenty poświęcone pamięci bohaterów narodowych, ludzi zasłużonych na polu nauki, literatury, sztuki i pracy społecznej obok poświęconych rodzinie i przyjaciołom. Wzrosło zainteresowanie i sentyment dla pamiątek ojczystych. Od około połowy XIX wieku w dalszym rozwoju ogrodów krajobrazowych uwydatniły się tendencje do różnicowania ich formy przestrzennej, a także charakterystyczne były zmiany ilościowe. W zakresie formy przestrzennej największe znaczenie miały tendencje naturalistyczne dążące do rozwiązań opartych na elementach naturalnych, tj. rzeźbie terenu, wodzie, i roślinności z eliminowaniem programu budowlano – rzeźbiarskiego o charakterze dekoracyjnym. W XIX wieku miejskie założenia ogrodowe były nie tylko coraz liczniejsze, ale też szybko zaczęły się różnicować pod względem programowanym. Krystalizuje się także ich forma przestrzenna, którą w XVIII wieku przejmowały niemal całkowicie z założeń ogrodu dworskiego. Równocześnie ogrody miejskie zaczynają wywierać coraz większy wpływ na obyczaje i życie ówczesne oraz na warunki higieniczne życia ludności miejskiej. Stają się ważnym i niezbędnym elementem składowym całości planu miasta, wchodząc w zakres działalności urbanistycznej. Pod koniec XIX wieku zaznacza się tendencja do obejmowania świadomym kształtowaniem wszystkich założeń ogrodowych występujących na obszarze miasta w określone systemy zieleni miejskiej, nawiązujące do układu urbanistycznego oraz do układu istniejącej zieleni podmiejskiej.

Ogrody pierwszej połowy XX wieku

W pierwszej połowie XX wieku w rozwoju założeń ogrodowych przejawia się wyraźna dążność do układów geometryczno – architektonicznych i do łączenia ich z malowniczo – krajobrazowymi. Duży wpływ na ukształtowanie się nowej postaci ogrodów wywarła nowa tendencja jednoczenia układów ogrodowych z układami architektury budynków. Słabiej niż w innych dziedzinach w sztuce ogrodowej przejawiała się secesja. Duży postęp zaznaczył się w kształtowaniu miejskich założeń ogrodowych publicznych, wywoływany rozszerzeniem ich dostępności i zapotrzebowania na coraz bogatszy program użytkowy. Szybki rozwój i duże walory społeczne założeń ogrodowych powszechnego użytku uczyniły je najbardziej charakterystycznymi i wiodącymi w pierwszej połowie XX wieku. Oprócz kształtowania poszczególnych ogrodów, rozwinęło się także planowanie na skalę ogólno miejską, którym obejmowano różne rodzaje założeń ogrodowych, połączone w jednolity system przystosowany do urbanistycznego układu miasta. Na pełny obraz założeń ogrodowych z pierwszej połowy XX wieku składała się twórczość wielu krajów. Ważniejsze ośrodki planistyki ogrodowej to Anglia, Francja, Niemcy, Holandia, Hiszpania, Związek Radziecki, a także i Polska. Z krajów pozaeuropejskich Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Charakterystyczny dla ogrodów z początku XX wieku jest rozwój hodowli róż. Na podkreślenie zasługuje wyhodowanie w 1910 roku pierwszej róży bukietowej o duch kwiatach. Charakterystyczny dla tego okresu jest rozwój ogrodów botanicznych przez rozbudowę dawniejszych placówek, przez uzupełnianie sieci istniejącej nowymi obiektami oraz rozszerzenie zakresu ich działań. We Włoszech najmłodszy ogród botaniczny znajduje się w Villa Faranto, nad brzegiem Lago Maggiore. Założony w 1930 roku, na kilkudziesięciu hektarach, wyróżnia się bardzo bogatą kolekcją drzew, krzewów i roślin ozdobnych, dużym zespołem palm i paproci drzewiastych. Jest najozdobniejszym włoskim ogrodem botanicznym. W Francji za najładniejszy uchodzi ogród Les Cedres w Sant Jean – Cap Ferrat, na południu Francji. Położony jest on na terenie górzystym ze wspaniałymi widokami, zajmuje powierzchnię około 15 hektarów, na której zgromadzony ponad 15 tys. gatunków roślin. Z Niemieckich ogrodów botanicznych można wymienić placówkę w Essen, założoną w latach 1925 – 1928. Z początkiem XX wieku mamy do czynienia z rozwojem ogrodów zoologicznych. Rozwój ten łączy się z otwarciem w 1907 roku nowego zoo w Stellingen. Wyróżniał się on koncepcją na zasadzie powiązania zwierząt z ich naturalnym środowiskiem, w którym żyją na swobodzie. Całość ogrodu, po powierzchni 20 hektarów, ukształtowana krajobrazowo i zróżnicowana na typy geograficzne przez specjalne kształtowanie wzgórz, skał, usypisk, równin oraz roślinności, tworzyła tło w formie panoramy dla eksponowanych gatunków zwierząt. Zoo w Stellingen na przedmieściach Hamburga posłużyło za wzór dla innych ogrodów zoologicznych w Europie. Podobne powstały w Rzymie, Budapeszcie oraz Vincennes. Kolejnym typem rozwijającym się w pierwszej połowie XX wieku są parki etnograficzne, które urządzane były jak muzea na otwartym powietrzu. Są w nich eksponowane zabytki ludowej kultury materialnej w otoczeniu ogrodowym, mającym przypominać ich naturalne otoczenie. Najwcześniej parki etnograficzne rozwinęły się w krajach skandynawskich, nazwane tam skansenami. Pierwszy skansen został założony już w 1891 roku w Sztokholmie, z inicjatywy Hazeliusa. Zajmuje on powierzchnię około 30 hektarów, skupiając obecnie na tym terenie około 150 zabytkowych budowli wiejskich i miejskich z charakterystycznymi małymi ogrodami. Poszczególne obiekty pochodzą z różnych regionów kraju i różnych okresów historycznych, w połączeniu z odpowiadającymi im florą i fauną. Skansen ten stanowi ważny ośrodek rekreacyjny, odbywają się tu różnego rodzaju wystawy, pokazy, koncerty, nawiązujące do sztuki, obrzędów i obyczajów ludowych. Podobne obiekty w tym samym czasie powstają w Norwegii oraz Danii, Finlandii, a później w innych krajach Europy.

Guedes bnt de Lima

Wszelkie prawa zastrzeżone.

[Iontz]

Długie strasznie. Przeczytam później i skomentuję.

[Sobieszek]

Napracowałeś się nad tym, Guedesie

[Guedes de Lima]

[Aaron]

Łooo...TLDR że tak powiem :D.
Ale wkład pracy imponujący. Palce by mnie od stukania rozbolały :d