Wykład kursowy I - Łacina w prawie

[Juan Bautista Aldobrandini]

 

bp prof. zw. dr net. Juan Bautista della Popoly - "Łacina w prawie"

Drodzy Żacy!

Spotykamy się dziś w auli Katedry Prawa na pierwszym wykładzie obowiązkowym. Dotyczyć on będzie jakże ważnego dla prawników języka, czyli łaciny.

Łacina jest w prawie obecna od dawna, bowiem wiele instytucji obecnych w prawie sięga czasów prawa rzymskiego, a jak wiadomo – łacina była językiem Rzymian. Owe instytucje, niektóre w całości, niektóre w formie np. zasad czy ogólnych postulatów występują nadal i są wyrażane w języku łacińskim lub przez niego określane. Również w następnych wiekach język łaciński był językiem nauki i naukowcy – prawnicy posługiwali się nim. Dobry prawnik winien pewne łacińskie zwroty znać, a także korzystać z nich w swojej praktyce zawodowej. Łacina występuje w różnych gałęziach i dziedzinach prawa. Zarówno w postaci całych zdań, sentencji, zwanych paremiami jak i pojedynczych wyrazów. W toku tego wykładu przedstawię kilkanaście wybranych paremii i słów łacińskich, a także wyjaśnię ich znaczenie. Przykładowe łacińskie wyrazy obecne w prawie:

• Nasciturus – dziecko poczęte, lecz nienarodzone (płód/zarodek)
• Actor – powód
• Iudex – sędzia
• Lex/ius – prawo
• Causa – sprawa/przyczyna/kauza
• Iustitia – sprawiedliwość
• Reus – pozwany

Przykładowe paremie łacińskie:

• Volenti non fit iniuria / Chcącemu nie dzieje się krzywda / Zasada, która mówi, że jeśli ktoś dobrowolnie naraża się na szkodę, wiedząc że ta szkoda może nastąpić, to nie będzie mógł wnieść skargi przeciwko innym stronom. To zasada prawa zobowiązań, będąca konsekwencją przyjęcia założenia, że strony są sobie równe prawnie, ekonomicznie etc. i dlatego mogą kształtować stosunek prawny bez przymusu, na zasadzie autonomii woli. Ma także znaczenie w procesie cywilnym, gdyż jest podstawą zasady dyspozycyjności i kontradyktoryjności. Postępowanie powinno być wszczynane tylko na wniosek strony, nigdy nie z urzędu, a sąd nie powinien nadużywać możliwości wprowadzania dowodów z urzędu.
• Actor sequitur forum rei / Powód idzie za sądem pozwanego / Zasada, według której dla rozstrzygnięcia sporu właściwy jest sąd miejsca zamieszkania bądź pobytu pozwanego.
• Adoptio naturam imitatur / Przysposobienie (adopcja) naśladuje naturę / Zasada oznaczająca, iż stosunki między przysposabiającymi, a przysposobionymi powinny być ukształtowane na wzór stosunków między naturalnymi rodzicami i dziećmi. Z tego też wynika, że "naśladowanie natury" stawiało wymóg, by adoptujący był starszy od adaptawanego co najmniej o "pełną dojrzałość".
• Audiatur et altera pars (audi alteram partem) / Należy wysłuchać i strony przeciwnej (Niech będzie wysłuchana druga strona) / Zasada prawa procesowego, w myśl której każdej stronie sporu należy umożliwić wypowiedzenie się co do kwestii mającej znaczenie. Fundamentalna zasada zapewniająca równość stron.
• Ne bis in idem / Nie można się procesować dwa razy w tej samej sprawie (o to samo) / Po zapadnięciu prawomocnego wyroku procesowanie się tym samych osób w oparciu o ten sam stan faktyczny mija się z celem i jest niemożliwe (wpływa na to powaga rzeczy osądzonej – rei iudicatia).
• Clara non sunt interpretanda / To co jasne, nie wymaga interpretacji / Przedmiotem wykładni w myśl tej zasady powinny być te teksty, które są nieoczywiste, niejasne, zawiłe. Jasne przepisy prawa nie wymagają interpretacji.
• Dura lex, sed lex / Surowe (twarde) prawo, lecz prawo / Zasada wyraża absolutną supremację norm prawa, zgodnie z którą należy bezwzględnie stosować się do przepisów ustawy, niezależnie od ich uciążliwości oraz konsekwencji dla zobowiązanego.
• Ei incumbit probatio, qui dicit, non qui negat / Obowiązek przeprowadzenia dowodu spoczywa na tym, kto występuje z twierdzeniem, a nie na tym kto tylko zaprzecza / Zasada stanowiąca, iż ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie wywodzącej z tego faktu skutki prawne (np. w przypadku skargi windykacyjnej – właściciel musiał udowodnić, że przysługuje mu prawo własności.
• Genus perire non censetur / Uważa się, że gatunek nie ginie / Zasada dotyczy rzeczy oznaczonych co do gatunku. Zgodnie z tą zasadą
  zniszczenie lub utrata rzeczy oznaczonej co do gatunku nie zwalnia dłuznika
  z obowiązku świadczenia. Dłużnik w razie zniszczenia rzeczy powinien świadczyć inną
  rzecz tego samego gatunku.
• Ignorantia iuris nocet / Nieznajomość prawa szkodzi / Jedna z podstawowych zasad prawa. Zgodnie z nią, nie można zasłaniać się nieznajomością normy prawnej. W praktyce wyraża się ona tym, że nikt nie może podnosić, iż zachował się niezgodnie z normą dlatego, że nie wiedział o jej istnieniu.
• In dubio pro reo / W razie wątpliwości należy orzec na korzyść pozwanego / Zasada prawna, zgodnie z którą wątpliwości nie dających się rozstrzygnąć nie można tłumaczyć na niekorzyść oskarżonego Zasada ta może występować w dwóch odmianach: pozytywnej (polegającej na nakazie rozstrzygania wątpliwości na korzyść oskarżonego) i negatywnej (polegającej na zakazie rozstrzygania wątpliwości na niekorzyść oskarżonego).
• Nasciturus pro iam nato habetur, quotiens de commodis eius agitur / Dziecko poczęte, lecz nienarodzone uważa się za urodzone, ilekroć chodzi o jego korzyści / W prawie rzymskim stosowano fikcję prawną, według której "nasciturus" (dziecko poczęte, lecz nienarodzone) miał warunkową zdolność prawną, tzn. mógł być podmiotem praw i obowiązków, jednocześnie sam nie mogąc dokonywać czynności prawnych. To wszystko jednakże pod warunkiem, że urodził się żywy. Ochrona dziecka poczętego a nienarodzonego miała i ma zastosowanie głównie w prawie spadkowym, gdzie dziecko takie może dziedziczyć.
• Nemo idoneus in propria causa / Nikt nie jest odpowiednim sędzią we własnej sprawie / Nie można obiektywnie ocenić swojego postępowania, dlatego nikt nie powinien rozstrzygać sprawy, która go w jakiś sposób dotyczy. Sędzia musi być niezawisły, więc nie może być jednocześnie stroną sporu i mieć interesu prawnego w rozstrzygnięciu jej w określony sposób.
• Nemo plus iuris ad alium transferre potest, quam ipse habet / Nikt nie może przenieść na drugą osobę więcej prawa niż sam ma / Zasada mająca zastosowanie w przypadku pochodnego nabywania praw, np. złodziejowi nie wolno sprzedać skradzionego przedmiotu. Zasada zamykała bowiem drogę do nabycia prawa własności od niewłaściciela.
• Nemo pro parte testatus, pro parte intestatus decedere potest / Nikt nie może rozporządzać majątkiem częściowo przez testament i częściowo bez testamentu / Nie można zapisać części majątku, a reszty zostawić dziedzicom ustawowym.
• Nullum crimen sine lege / Nie ma przestępstwa bez ustawy / Zasada w myśl której, nie jest przestępstwem czyn, który nie był zabroniony w momencie jego popełniania. Jedna z najbardziej istotnych zasad prawa karnego, podstawa definicji formalnej przestępstwa.
• Vim vi repellere licet / Siłę wolno odeprzeć siłą / Zasada jest zezwoleniem na obronę konieczną np. w przypadku próby wyzucia z posiadania za pomocą siły.