Język starosurmeński

Porównanie słowa Surmenia w brzmieniu starosurmeńskim i obecnym.

Język starosurmeński, παλωσυρμενηκα (starosurm. σὐϱαμάνιϰα γλῶττα) – określenie dotyczące historii języka surmeńskiego w dobie starosurmeńskiej, która trwała od I do IX wieku naszej ery. Obecnie posiada status języka wymarłego, z którego wyewoluował współczesny język surmeński.

Wymowa alfabetu starosurmeńskiego

Znaki standardowe

Αα [a], Ββ [β], Γγ [ʝ], Δδ [d], Εε [e], Ϛϛ [st], Ζζ [z], Ηη [ɪ]/[ɛ], Θθ [ʦʰ], Ιι [i]/[j], Κϰ [k], Λλ [l], Μμ [m], Νν [n], Ξξ [ks], Οο [ɔ], Πϖ [p], Ϙϙ [q], Ρϱ [r], Σσ [s], Ττ [t], Υυ [u], Φφ [f], Χχ [x], Ψψ [ps], Ωω [o], Ϡϡ ([ʦ] ?)

Akcenty

Język starosurmeński charakteryzował się rozbudowanym systemem diakrytycznym, określającym sposób artykulacji samogłosek w wyrazie.

Tonosy

Samogłoski z tonosem wskazywały miejsce padania akcentu, który był swobodny w starosurmeńskim.
Były to znaki: Άά [ˈa], Έέ [ˈe], Ήή [ˈɪ], Ίί [ˈi], Όό [ˈɔ], Ύύ [ˈu], Ώώ [ˈo].

Tonos iloczasowy

Samogłoski z iloczasem nie miały odpowiednika w majuskule. Ich wymowa polegała na wydłużonej artykulacji samogłoski przy akcentowaniu wyrazy.
W iloczasie występowały wyłącznie znaki: ᾶ [ˈaː], ῆ [ˈɪː], ῖ [ˈiː], ῦ [ˈuː], ῶ [ˈoː].

Przydech

Słowa zaczynające się na samogłoskę bądź zawierające ją na drugim miejscu otrzymywały znak diakrytyczny na oznaczenie przydechu. W języku starosurmeńskim funkcjonowały przydechy:

• ῾ – przydech mocny, wymawiany jak twarde h,
• ᾿ – przydech słaby, niewymawiany.

Samogłoski z przydechem mocnym: Ἁἁ [ha], Ἑἑ [he], Ἡἡ [hɪ], Ἱἱ [hi], Ὁὁ [hɔ], Ὑὑ [hu], Ὡὡ [ho].
Samogłoski z przydechem słabym: Ἀἀ [a], Ἐἐ [e], Ἠἠ [ɪ]/[ɛ], Ἰἰ [i], Ὀὀ [ɔ], ὐ [u], Ὠὠ [o].

Przydech z tonosem

W niektórych przypadkach na samogłoskę przypadał jednocześnie konkretny akcent z przydechem. Wówczas do znaku dopisywano dwa diakrytyki, w wyniku czego wykształciła się grupa samogłosek wieloakcentowych.

Samogłoska w tonosie z przydechem mocnym: Ἅἃ [ˈha], Ἕἓ [ˈhe], Ἥἣ [ˈhɪ], Ἵἳ [ˈhi], Ὅὃ [ˈhɔ], Ὕὓ [ˈhu], Ὥὣ [ˈho].
Samogłoska w tonosie z przydechem słabym: Ἂἂ [ˈa], Ἒἒ [ˈe], Ἢἢ [ˈɪ], Ἲἲ [ˈi], Ὂὂ [ˈɔ], ὒ [ˈu], Ὢὢ [ˈo].

Gramatyka

Język starosurmeński charakteryzował się bardziej rozbudowaną fleksją niż współczesna surmeńszczyzna, odziedziczoną w dużym stopniu po prasurmeńskim języku mikojskim. Rozróżniało się w nim liczbę podwójną, to znaczy rzeczowniki oznaczające dwa przedmioty lub dwie osoby przyjmowały odrębną formę niż współcześnie znana liczba mnoga. Deklinacja wyróżniała pięć przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik i wołacz.

Odmiana rzeczownika

Różnice między językiem starosurmeńskim a współczesnym obrazuje poniższa tabelka odmiany rzeczownika μἢτϱιϰ (ob. μητρηκ) - rodzic. W nawiasy kwadratowe wpisano formy nie będące stricte kategoriami gramatycznymi podanymi w tabeli, lecz pełniącymi jej podstawowe funkcje.

	Starosurmeński	Surmeński
L. poj.	μἢτϱιϰ	μητρηκ
L. podw.	μἢτϱιϰη	[ μητρηκε ]
L. mn.	μἢτϱιϰει	μητρηκε
Mianownik	μἢτϱιϰ	μητρηκ
Dopełniacz	μἢτϱιϰαι	να μητρηκ
Celownik	μἠτϱιϰών	[ ω μητρηκ ]
Biernik	μἢτϱιϰω	ω μητρηκ
Wołacz	μἠτϱῖϰ	μητρήκ

Przykład

Fragment mowy Kaharona z około 664 roku:

Ἀϖο ὀχῖ Ϙὑογα Σἐζάϱεα να Σὐϱαμάνει ἠγιέ ιώϛ ὡντανᾶ

Ἕιμαι μῶν τον νἀϛαί ἃθνηϰαι ὀϖρό Θἒαι λἰ ἑξῶ ἃυτοϙυογαι

Ὀϖρών ἒγο ἣδιϰτη ϰυ βῆϛει ὃμωιοι πὂλιτισοι να Σὐϱαμάνει

Μῶν ϰὣμμα τον ἃθνηϰών τωι ϰῆ ἀϰατάστϱοφαι ἀλῆ χτίϱιωμαι

Ta sama mowa w języku współczesnym:

Καδ απο Χρηστνα Αυτοκρατορια να Συρμενεθε νε ιε ιω ζεβνα,

μη σμο νασα τεοσνα αθια εξω « αυτοχρηστεα ».

Προκαι εγο γοβορημ ζα σβε χομοιοινε πολητησε να Συρμενηια:

Μη σμο μερος να αθια, δα νε καταστροφαμο, δα γραδοβαμο.

Tłumaczenie na język polski:

Od kiedy Chrześcijańskie Cesarstwo Surmeńczyków nie jest już żywe,

jesteśmy naszym bożym narodem pozbawionym "samochrystianizacji".

Dlatego mówię wszystkim i jednakowym obywatelom Surmenii:

Jesteśmy częścią narodu, nie niszczmy, lecz budujmy.