Surmenika/Czasownik

Czasownik to odmienna część mowy języka surmeńskiego, która odpowiada na pytanie co robi? / και καδη?. Odmiana czasownika nazywa się koniugacją. Występuje on w jednym z trzech typów koniugacyjnych i odmienia się przez osoby, czasy, tryby, aspekty, strony oraz liczby.

Rozróżnia się typy koniugacyjne α, ε i η, które rozpoznać można po samogłosce poprzedzającej końcówkę bezokolicznikową -τη czasownika.

Czasy gramatyczne proste

Παροντες - czas teraźniejszy

Parontes służy do wyrażania czynności teraźniejszych - zarówno powtarzających się regularnie, jak i dziejących się w momencie mówienia. Tworzy się go poprzez odmianę czasownika według odpowiedniego wzoru.

Typ α na przykładzie βρατη - brać:

• Εγο βραμ - Ja biorę
• Τη βρας - Ty bierzesz
• Ον βρα - On bierze
• Μη βραμο - My bierzemy
• Βη βρατε - Wy bierzecie
• Ονε βραιυ - Oni biorą

Typ ε na przykładzie ηδετη - iść:

• Εγο ηδεμ - Ja idę
• Τη ηδες - Ty idziesz
• Ον ηδε - On idzie
• Μη ηδεμο - My idziemy
• Βη ηδετε - Wy idziecie
• Ονε ηδυ - Oni idą

Typ η na przykładzie βολητη - kochać:

• Εγο βολημ - Ja kocham
• Τη βολης - Ty kochasz
• Ον βολη - On kocha
• Μη βολημο - My kochamy
• Βη βολητε - Wy kochacie
• Ονε βολιυ - Oni kochają

Ze względu na różne końcówki w poszczególnych formach czasownika, można pominąć zaimek osobowy w trakcie koniugacji.

Ατελης - czas przeszły

Atelis służy do wyrażania czynności przeszłych niedokonanych, wyraża on także czynności przerwane lub powtarzające się. Tworzy się go poprzez dodanie do tematu czasownika odpowiednich końcówek.

Typ α na przykładzie βρατη - brać:

• Εγο βραμηλ - Ja brałem
• Τη βρασηλ - Ty brałeś
• Ον βραβηλ - On brał
• Μη βραμηλη - My braliśmy
• Βη βρατηλη - Wy braliście
• Ονε βραιηλη - Oni brali

Typ ε na przykładzie ηδετη - iść:

• Εγο ηδεμηλ - Ja szedłem
• Τη ηδεσηλ - Ty szedłeś
• Ον ηδεβηλ - On szedł
• Μη ηδεμηλη - My szliśmy
• Βη ηδετηλη - Wy szliście
• Ονε ηδηλη - Oni szli

Typ η na przykładzie βολητη - kochać:

• Εγο βολημηλ - Ja kochałem
• Τη βολησηλ - Ty kochałeś
• Ον βοληβηλ - On kochał
• Μη βολημηλη - My kochaliśmy
• Βη βολητηλη - Wy kochaliście
• Ονε βοληλη - Oni kochali

Ze względu na różne końcówki w poszczególnych formach czasownika, zaimek osobowy może zostać pominięty w trakcie koniugacji.

Αβρος - czas przyszły

Avros służy do wyrażania czynności przyszłych, co do których osoba mówiąca ma pewność, iż zostaną zakończone, dokonane. Tworzy się go poprzez dodanie do tematu czasownika formy przyszłej prostej czasownika ηχητη - mieć.

Typ α na przykładzie βρατη - brać:

• Εγο βραχιυμ - Ja wezmę
• Τη βραχιυς - Ty weźmiesz
• Ον βραχιυ - On weźmie
• Μη βραχιυμο - My weźmiemy
• Βη βραχιυτε - Wy weźmiecie
• Ονε βραχιυιυ - Oni wezmą

Typ ε na przykładzie ηδετη - iść:

• Εγο ηδεχιυμ - Ja pójdę
• Τη ηδεχιυς - Ty pójdziesz
• Ον ηδεχιυ - On pójdzie
• Μη ηδεχιυμο - My pójdziemy
• Βη ηδεχιυτε - Wy pójdziecie
• Ονε ηδχιυιυ - Oni pójdą

Typ η na przykładzie βολητη - kochać: <ref name="a"/>

• Εγο βοληχιυμ - Ja (po-)kocham
• Τη βοληχιυς - Ty (po-)kochasz
• Ον βοληχιυ - On (po-)kocha
• Μη βοληχιυμο - My (po-)kochamy
• Βη βοληχιυτε - Wy (po-)kochacie
• Ονε βολχιυιυ - Oni (po-)kochają

Zaimek osobowy w trakcie koniugacji może być pominięty, natomiast do czasownika może być dodany odpowiedni prefiks dokonany w zależności od kontekstu zdania.

Czasy gramatyczne złożone

Ατελης εβρη - czas przeszły złożony

Atelis evri służy do wyrażania czynności przeszłych dokonanych i najczęściej używany jest w relacjonowaniu wydarzeń. Polega na odmianie czasownika σητη - być i dodaniem stałej końcówki przeszłej do tematu czasownika. Najczęściej występuje razem z odpowiednik prefiksem, jeśli nie funkcjonuje w formie czystej w znaczeniu polskim.

Typ α na przykładzie βρατη - brać:

• Εγο σαμ βραλ - Ja wziąłem
• Τη ση βραλ - Ty wziąłeś
• Ον ιε βραλ - On wziął
• Μη σμο βραλη - My wzięliśmy
• Βη σθε βραλη - Wy wzięliście
• Ονε συ βραλη - Oni wzięli

Typ ε na przykładzie ηδετη - iść: <ref name="a">Uwaga! W języku polskim czasownik ten nie występuje w danej formie gramatycznej. Zauważ, że surmeńska forma czasownika rozszerza właściwości i znaczenie gramatyczne tego słowa.</ref>

• Εγο σαμ ηδελ - Ja szedłem (i skończyłem to robić)
• Τη ση ηδελ - Ty szedłeś (jw.)
• Ον ιε ηδελ - On szedł (jw.)
• Μη σμο ηδελη - My szliśmy (jw.)
• Βη σθε ηδελη - Wy szliście (jw.)
• Ονε συ ηδελη - Oni szli (jw.)

Typ η na przykładzie βολητη - kochać: <ref name="a"/>

• Εγο σαμ βοληλ - Ja kochałem (i zaprzestałem)
• Τη ση βοληλ - Ty kochałeś (jw.)
• Ον ιε βοληλ - On kochał (jw.)
• Μη σμο βοληλη - My kochaliśmy (jw.)
• Βη σθε βοληλη - Wy kochaliście (jw.)
• Ονε συ βοληλη - Oni kochali (jw.)

Zaimek osobowy w trakcie koniugacji może być pominięty, jednak należy wówczas umieścić czasownik posiłkowy σητη po czasowniku głównym. Porównaj: Εγο σαμ ηδελ. - Ηδελ σαμ.

Αβρος εβρη - czas przyszły złożony

Avros evri służy do wyrażania czynności przyszłych, co do których osoba mówiąca nie ma pewności, czy zostaną one zakończone lub dokonane. Tworzy się go poprzez odmianę czasownika σητη - być w formie przyszłej i dodaniem czasownika głównego, który przybiera formę bezokolicznika.

Typ α na przykładzie βρατη - brać:

• Εγο συδεμ βρατη - Ja będę brać
• Τη συδες βρατη - Ty będziesz brać
• Ον συδε βρατη - On będzie brać
• Μη συδμο βρατη - My będziemy brać
• Βη συδτε βρατη - Wy będziecie brać
• Ονε συδυ βρατη - Oni będą brać

Typ ε na przykładzie ηδετη - iść:

• Εγο συδεμ ηδετη - Ja będę iść
• Τη συδες ηδετη - Ty będziesz iść
• Ον συδε ηδετη - On będzie iść
• Μη συδμο ηδετη - My będziemy iść
• Βη συδτε ηδετη - Wy będziecie iść
• Ονε συδυ ηδετη - Oni będą iść'

Typ η na przykładzie βολητη - kochać:

• Εγο συδεμ βολητη - Ja będę kochać
• Τη συδες βολητη - Ty będziesz kochać
• Ον συδε βολητη - On będzie kochać
• Μη συδμο βολητη - My będziemy kochać
• Βη συδτε βολητη - Wy będziecie kochać
• Ονε συδυ βολητη - Oni będą kochać

Zaimek osobowy w trakcie koniugacji może być pominięty, natomiast czasownik posiłkowy σητη może być umieszczony przed czasownikiem głównym.

Przeczenie

Aby utworzyć formę przeczącą do dowolnego czasu i dowolnego typu czasownika, należy umieścić partykułę νε przed odmienianym czasownikiem lub przed formą posiłkową, jeżeli występuje.

Zdania przykładowe:

• Νε συδμο ηδετη. - Nie będziemy iść.
• Εγο νε βολημ να τη. - Ja nie kocham ciebie.
• Μη νε σμο παηδελη κυ σπητ. - My nie poszliśmy do domu.
• Ονα νε υκαδηχιυ να το. - Ona nie zrobi tego.

Konstrukcje czasowe

Tryb rozkazujący

Tryb rozkazujący wyraża zazwyczaj polecenie, rozkaz, życzenie lub prośbę. W języku surmeńskim tryb rozkazujący funkcjonuje również dla pierwszej osoby liczby pojedynczej, jednakże pełni on w takiej formie jedynie funkcję figury retorycznej.

Aby utworzyć tryb rozkazujący, należy użyć czasownika w formie parontes wstawiając w miejsce zaimka osobowego partykułę δα.

Przykłady:

• Δα βρας - bierz / weź
• Δα ηδεμο - chodźmy / pójdźmy

Tryb przypuszczający

Tryb ten wyraża przypuszczenie, wątpliwość, niezdecydowanie, a także wskazuje na zdystansowanie się osoby mówiącej od opisywanych przez nią faktów.

Tryb przypuszczający tworzy się poprzez odmianę czasownika w formie atelis evri, wstawiając w miejsce czasownika posiłkowego σητη partykułę βηχ. Do takiego czasownika nadal można dodawać prefiksy, w zależności od kontekstu zdania. Nie wolno jednak pomijać zaimka osobowego w tym trybie.

Przykłady:

• Εγο βηχ ηδελ - ja bym poszedł
• Τη βηχ βραλ? - wziąłbyś?

Prefiksy dokonane

Prefiksy dokonane, które można dodać przed czasownik główny w czasie atelis evri lub avros, to:

• πρη- odpowiadający polskiemu przy-, na przykład: Πρηηδελ σαμ. - Przyszedłem. / Πρηηδεχιυμ. - Przyjdę.
• πα- odpowiadający polskiemu po-, na przykład: Παηδελ σαμ. - Poszedłem. / Παηδεχιυμ. - Pójdę.
• υ- odpowiadający polskiemu z-/ze-/s-/ś-, na przykład: Υηδελ σαμ. - Zszedłem. / Υηδεχιυμ. - Zejdę.
• η- odpowiadający polskiemu u-, na przykład: Ηηδελ σαμ. - Uszedłem. / Ηηδεχιυμ. - Ujdę.
• σα- odpowiadający polskiemu za-, na przykład: Σαηδελ σαμ. - Zaszedłem. / Σαηδεχιυμ. - Zajdę.
• βη- odpowiadający polskiemu wy-, na przykład: Βηηδελ σαμ. - Wyszedłem. / Βηηδεχιυμ. - Wyjdę.
• πρε- odpowiadający polskiemu prze-, na przykład: Πρεηδελ σαμ. - Przeszedłem. / Πρεηδεχιυμ. - Przejdę.
• ο- odpowiadający polskiemu o-, na przykład: Οβραλ σαμ. - Obrałem. / Οβραχιυμ. - Obiorę.
• να- odpowiadający polskiemu na-, na przykład: Ναβραλ σαμ. - Nabrałem. / Ναβραχιυμ. - Nabiorę.

Czasowniki nieregularne

W języku surmeńskim funkcjonują dwa czasowniki nieregularne, które swą charakterystyczną formę odmiany zawdzięczają pełnieniu przez oba czasowniki funkcji czasownika posiłkowego dla czasów atelis evri i avros evri.

Σητη - być

Odmiana w czasie parontes:

• Εγο σαμ
• Τη ση
• Ον ιε
• Μη σμο
• Βη σθε
• Ονη συ

Odmiana w czasie atelis:

• Εγο σηλεμ
• Τη σηλες
• Ον σηλ
• Μη σηλημο
• Βη σηληθε
• Ονη σηλη

Odmiana w czasie avros:

• Εγο συδεμ
• Τη συδες
• Ον συδε
• Μη συδμο
• Βη συδτε
• Ονη συδε

Ważna uwaga: Czasownik σητη nie odmienia się w czasach atelis evri i avros evri.

Ηχητη - mieć

Odmiana w czasie parontes:

• Εγο ηχημ
• Τη ηχης
• Ον ηχη
• Μη ηχμο
• Βη ηχθε
• Ονη ηχιυ

Odmiana w czasie avros:

• Εγο χιυμ
• Τη χιυς
• Ον χιυ
• Μη χιυμο
• Βη χιυτε
• Ονη χιυιυ

Odmiana w czasie atelis, atelis evri i avros evri: tak jak dla regularnego typu η.

Przypisy

<references/>