Wandea Ludu

Przepis i norma prawna

Przemek F., 21 marca 2007

W nauce prawa używane są dwa terminy: przepis prawny i norma prawna. Sposobów rozumienia tych pojęć istnieje wiele. Zapoznamy się z dwoma najpopularniejszmi rozumieniami.

Pierwsze dominuje na wczesnych etapach nauki prawa. Mówi ono po prostu, że norma i przepis to to samo. A więć pojęcia te mogą być stosowane wymiennie. W takim ujęciu, zarówno norma, jak i przepis, oznaczają jednostkę redakcyjną aktu prawnego. Tak więc przepisem może być artykuł, ustęp czy paragraf.

Drugi sposób rozumienia zakłada, że przepis i norma nie są tożsame. Pierwszemu pojęciu nadal przypisuje się znaczenie jako jednostki redakcyjnej aktu prawnego. Drugie natomiast jest pojęciem szerszym.

Norma, najprościej mówiąc, wg pozytywistycznej szkoły prawna, jest to "rozkaz suwerena zabezpieczony sankcją".

Ta myśl stoi u podstaw legalizmu prawnego. Zanalizujmy ją dokładnie.

Rozkaz. Przez rozkaz rozumiemy skierowane, wydane w określonej formie, polecenie określonego zachowania się. Poprzez skierowanie rozumieć będziemy określonego adresata. Adresatem może być zarówno każdy, jak też osoby w jakiś sposób oznaczone, np. poprzez cechy fizyczne lub zachowanie, które podjęły. Przykłady adresatów to: "kto kradnie z włamaniem", "osoba fizyczna", "organ administracji publicznej", "właściwy minister".

Suweren. Suweren to zwierzchnik. W przytoczonej sentencji to po prostu władca. W definicji współczesnej, suwerenem jest organ wyposażony w kompetencję do sformułowania normy. Większość norm ma kompetencję mieszaną, co wynika z faktu, że tworzące je akty prawne są wydawane przez różne organy. I tak organ wydający rozporządzenie, określające wysokość podatku, korzysta z kompetencji wywiedzionej z delegacji, zawartej w ustawie, natomiast sama ustawa opiera się na ogólnej kompetencji konstytucyjnej parlamentu do wydawania takich aktów prawnych.

Zabezpieczenie sankcją. Sankcja to kara, skutek niestosowania się do danej normy. Sankcje mogą być przeróżne. Oczywiście pierwszym skojarzeniem są sankcje karne, a więc np. grzywna czy pozbawienie wolności. Niemniej prawo zna także inne sankcje. Sankcją w sprawach cywilnych może być np. konieczność zapłaty odszkodowania czy też niewazność określonej umowy.

Tak rozumiana norma prawna składa się więc z trzech części: hipotezy, dyspozycji i sankcji.

Hipoteza obejmuje adresata oraz określoną sytuację, w której dana norma znajduje zastosowanie. Dyspozycja - to nakaz określonego zachowania. Sankcja - konsekwencje niedostosowania się do dyspozycji.

Tak więc norma przedstawia się następująco:
Danym osobom, w danej sytuacji,
nakazuje się określone zachowanie,
w przeciwnym wypadku ponoszą określoną sankcję.

Tutaj należy zauważyć, że zachowanie dzielimy na działanie
oraz zaniechanie. Powstrzymanie się od zaniechania
jest równoważne nakazowi działania. I odwrotnie - nakaz zaniechania
jest równoważny zakazowi działania.


Jeżeli norma zawiera wszystkie trzy elementy:
hipotezę, dyspozycję i sankcję, nazywa się ją zupełną (zrębową).
W przeciwnym wypadku mowa o normach niezupełnych.
Normie może brakować jednego z elemntów.
Przykładem na brak hipotezy są np. przepisy kodeksu cywilnego,
mówiące "Przeniesienie własności nieruchomości
następuje w drodze aktu notarialnago". Z innego przepisu
dowiadujemy się, że "Jeżeli umowa zastrzega dla określonej czynności prawnej inną formę szczególną, czynność dokonana bez zachowania tej formy jest nieważna". Zrekonstruowana norma wygląda więc następująco:
Przy przenoszeniu własności nieruchomości obowiązuje forma aktu notarialnego pod rygorem (sankcją) nieważności.
Jak widać brak tutaj hipotezy, norma określa jedynie zachowanie
i skutki niedostosowania się do niego.

Nie jest jednak możliwe, aby norma nie zawierała dyspozycji.
To jedyny element, który jest niezbędny do bytu normy.

Zauważmy, że jeden przepis może aktualizować kilka norm.
Przpeisy kodeksu karnego zawierają wskazania zarówno do obywateli,
zakazując określonego zachowania, jak i rodzą
po stronie organów państwa obowiązek zabezpieczenia
egzekwowania tych przepisów.

Możliwe jest to, że jeden przepis stanowi pełną normę,
że jeden przepis zawiera wiele norm, jak i to, że wiele przepisów
składa się na określoną normę.

Przykładowa norma, może brzmieć:
Każdy obywatel polski, a także cudzoziemiec, przebywający na terytorium RP,

ma obowiązek powstrzymania się od zabicia człowieka,
pod groźbą kary 12 lat pozbawienia wolności,
25 lat pozbawienia wolności albo kary dożywotniego pozbawienia wolności.

Hipoteza została zrekonstruowana na podstawie przepisów
o stosowaniu kodeksu karnego, choć nie jest ona pełna,
ponieważ nie obejmuje przepisów szczególnych, np. immunitetów.

Dyspozycja i sankcja natomiast wynika z jednego przepisu KK.


Zadanie:
Zrekonstruuj trzy dowolnie wybrane normy prawne prawa sarmackiego.
Opisz proces rekonstrukcji.