NUMER I

NUMER II

NUMER III

NUMER IV

STRONA GŁÓWNA

GNOZA         PRASA W SCHOLANDII         PODSTAWY TEORETYCZNE POLITYKI   

 UWAGI - KULTURA ELFICKA         SPISANIE BIBLII

Jerzy Gołowanow

Gnoza jako jeden z typów chrześcijaństwa

W wykładzie autorstwa Bernarda Sesobue pt. „Gnostycyzm” jest przedstawiony zarys dziejów i nauczania tego starożytnego filozoficzno-religijnego ruchu.

Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, jakie były początki gnostycyzmu. Badania wskazują albo na środowisko żydowskie (heterodoksyjna wspólnota essenczyków z Qumran, nauczanie Filona z Aleksandrii) albo na środowisko hellenistyczne (neoplatonizm, religie misteryjne). Trudno jednak się oprzeć wrażeniu, że historia gnostycyzmu ma o wiele starsze korzenia, niż może się to wydawać.

Gnoza zakłada skrajny dualizm: dobro-zło; światło-ciemność; duch-ciało; niebo-ziemia. Jeśli uważnie prześledzić historię religii, okaże się, że bardzo podobną koncepcję wszechświata posiadała religia irańska. Początkowo ta religia opierała się na następujących założeniach:

1.                   Świat jest arena walki pomiędzy siłami dobra (Ahura Mazda – bóstwo jasności) i zła (Ariman – bóstwo ciemności). Każde z tych bóstw posiada własne grono duchów, które walczą za hegemonię w świecie.

2.                   Człowiek jest istotą rozdartą, jest w istocie dobry (jako stworzenie Ahira Mazdy), ale może być ogarnięty duchem Arimana i stać się narzędziem zła. Człowiek może pielęgnować swoją przynależność do Światła za pośrednictwem obrzędów, sprawowanych przez magów.

Późniejsze reformy religijne (najbardziej znana była związana z imieniem Zaratusztry) dodały wątek osobistej odpowiedzialności człowieka za te kosmiczną walkę. Człowiek powinien prowadzić dobre i cnotliwe życie, aby zwyciężać w sobie pokusy, których źródłem był duch Arimana.

Gdy w 586 roku przed Chr. Jerozolima została zburzona i państwo Judzkie przestało istnieć, mieszkańcy Judei zostali deportowani do Babilonii, która ok. 532 r. przed Chr. dostała się pod władzę Persów, którzy wyznawali jedną z odmian religii irańskiej. Dobre relacje Persów z Judejczykami spowodowały, że zainteresowanie kulturą nowych panów stało się tez zainteresowaniem religią. Gdy po powrocie z wygnania Judejczycy odbudowali swoje państwo, za wzór swojego religijnego prawodawstwa wzięli prawodawstwo króla perskiego Dariusza. Podobnie się stało też w dziedzinie teologii. Pojawiło się zainteresowanie bytami duchowymi, religia judejska szybko też zyskała dualistyczny charakter.

Ta tendencja nasiliła się w połowie II w. przed Chr., gdy rozkwitła apokaliptyka – gatunek literacki, opisujący koniec świata. W okresie natomiast chrześcijańskim rosnące wpływy kulturowe Partów spowodowały przedostanie się do Cesarstwa Rzymskiego manicheizmu – gnostyckiej odmiany religii irańskiej. Manicheizm był bardzo popularny w środowiskach inteligencji rzymskiej, szczególnie w prowincjach wschodnich[1].

            Drugie źródło gnostycyzmu było ukryte w filozofii greckiej, a szczególnie kierunku neoplatońskiego, którego najważniejszy ośrodek mieścił się w Aleksandrii. Najważniejsi przedstawiciele neoplatonizmu religijnego, czyli Filon, Plotyn, czy tez Porfiriusz, pracowali w Aleksandrii, gdzie istniała też największa na ówczesnym świecie diaspora Żydów. W okresie późniejszym powstał tam też prężny ośrodek chrześcijański, kierowany przez Klemensa Aleksandryjskiego, a później przez Orygenesa. Właśnie tam, w Aleksandrii, istniały doskonałe warunki do połączenia wątków żydowskich, chrześcijańskich i elementów filozofii hellenistycznej z religiami Egiptu. W tym właśnie tyglu idei powstał gnostycyzm, który odcisnął tak znaczące piętno na całej historii religii.